Wintergroenten uit Balen

https://www.flickr.com/photos/29271559@N02/5346629299/in/photolist-99sRHH-99sSBM

Oudere mensen verzuchten wel eens dat er geen seizoenen meer zijn. Vroeger, zo houden ze ons voor, waren winters nog echt winters, het vroor dat het kraakte en hun bloedjes van kinderen sliepen in kamers waarin het zo koud was dat ’s ochtends de ijsbloemen op de ramen priemden. Maar bovenal: Kerstmis heette nog gewoon Kerstmis

en ook alle aanverwante activiteiten werden genoemd naar het feest dat in deze tijd van het jaar gevierd werd. Hoe anders dan de recente trend om de kerstmarkten, die overal te lande opduiken, met een neutrale term te bedenken. Winterpret, bijvoorbeeld, of het kokette Plaisir d’hiver. Deze praktijk sluit ook aan bij de Angelsaksische Season’s greetings, waarmee de cultureel sensitieve Angelsakser zijn vrienden en kennissen, nu ja, het beste voor Kerstmis en Nieuwjaar wenst.

Uiteraard staat het openbare besturen en handelsverenigingen vrij om de in kitsch en kirsch gedrenkte decemberactiviteiten een neutrale benaming te geven. Vaak zullen ze dat doen uit commerciële overwegingen, of vanuit de gedachte dat een dergelijke benaming inclusiever is en de niet-christelijke burger niet voor het hoofd stoot. Sociologisch is de vraag natuurlijk of er inderdaad veel mensen zijn die zich storen aan de expliciete verwijzing naar Kerstmis. In elk geval is duidelijk dat in deze tijden van overspannen identiteitsbelevenis, de geringste naamswijziging onmiddellijk aanleiding geeft tot grote debatten, zoals de heisa enkele weken geleden over de aanpassing in Brugge aantoonde (een naamswijziging die nota bene al vorig jaar ingang gevonden had).

Juridisch rijzen er vragen die betrekking hebben op de neutraliteit van de overheid. Het meest uitgesproken komen die tot uiting bij de kerststal. Mag een openbare overheid in de kerstperiode een kerststal plaatsen? Zoals Bob Van den Broeck in een bijdrage in de Juristenkrant aangaf, woeden er in de VS discussies over deze vraag die men er de “Christmas Wars” noemt. In Frankrijk, waar zoals bekend de scheiding tussen Kerk en Staat  erg strikt is, werd een gelijkaardig debat gevoerd. Uiteindelijk moest de Franse Raad van State zich over de kwestie uitspreken. In twee arresten van 9 november 2016, heeft de Raad van State duidelijk gemaakt dat kerststallen in openbare gebouwen niet kunnen geplaatst worden, tenzij de stal een cultureel, artistiek of feestelijk karakter heeft. Daarentegen kan een stal op het openbare domein worden geplaatst, zeker in het kader van de eindejaarsfeesten, tenzij het plaatsen van die stal ingegeven is door proselitisme.

In België schijnen er nog geen rechtszaken gevoerd te zijn over kerststallen. Mocht het ooit zover komen, dan zal ook bij ons de vraag gesteld moeten worden naar de betekenis van de kerststal én de neutraliteitsopvatting van de staat.

Dat zijn twee complexe vragen. Het zogenaamde “hoofddoekendebat” heeft alvast duidelijk gemaakt dat er zeker geen consensus bestaat over de neutraliteitsopvatting die in België geldt. Maar onvermijdelijk komt dit punt weer ter sprake in deze discussie. Nog fundamenteler hier is echter de vraag naar de betekenis van de kerststal. Zoals de Franse Raad van State aangeeft, is het zaak om uit te maken of het gaat om een essentieel religieus symbool met desgevallend een proselitische betekenis, of dat  het toch eerder om een cultureel symbool gaat. In het eerste geval zou een kerststal op gespannen voet staan met het neutraliteitsbeginsel. In het tweede uiteraard niet. Maar het probleem is natuurlijk dat het verre van eenvoudig is om een complex cultureel symbool te reduceren tot zijn religieuze dan wel culturele dimensie. Zeker niet in een culturele context waarin, alleen al om historische redenen, religie en cultuur nauw met elkaar verweven zijn.

Het lijkt weinig waarschijnlijk dat men van de loutere benaming “kerstmarkt” kan beweren dat ze een religieus-proselitisch karakter heeft. Ongetwijfeld primeert hier de idee van een eindejaarsfeest, waar er voor velen een band zal zijn met de christelijke religie. Tegelijk kan men evenmin ontkennen dat het kerstfeest voor heel veel burgers ook geseculariseerd is. In dat verband lijkt het dan ook sterk overdreven om de wijziging van kerstmarkt naar wintermarkt te bepleiten op grond van de neutraliteitsgedachte.

In dat verband zou het interessant zijn om onderzoek te doen naar de manier waarop in de samenleving tegen Kerstmis en kerstdagen wordt aangekeken. Puur op (taal)gevoel, zou ik geneigd zijn te stellen dat de term kerstdagen een erg geseculariseerde betekenis heeft gekregen. Dit komt wellicht ook al tot uiting in de regels over het gebruik van de hoofdletter: Kerstmis, het feest, krijgt nog een hoofdletter, maar voor de geseculariseerde  ermee verbonden activiteiten is dat niet langer het geval. Men ontkomt echter niet aan de vaststelling dat ook geseculariseerde tradities een religieuze achtergrond hebben. Dat ontkennen is soms wat geforceerd. Zo kom je dan terecht bij nietszeggende, maar tegelijk revelerende termen als die “season’s greetings”. Waarom immers stuurt men alleen in één seizoen, en dan nog toevallig rond Kerst, die seizoensgebonden groeten?

Ik wens u allen fijne kerstdagen en het allerbeste voor het nieuwe jaar. Maar als u liever wintergroenten (uit Balen) heeft, dan is dat voor mij evenzeer prima.

Zoals de oudere mensen zeggen: “als we maar gezond zijn.”

Koen Lemmens is Hoofddocent Publiekrecht aan het Leuven Centre for Public Law.  


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.