Wie Aalst lacht, laatst lacht?

Print Friendly, PDF & Email

Zoals vorig jaar, gaf ook deze editie van Aalst Carnaval aanleiding tot commotie over de karikaturale afbeelding van joden door enkele wagens in de Carnavalsstoet. Eerder besliste Unesco om Aalst Carnaval te schrappen van de representatieve lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. Ook Unia moest zich uitspreken over de kwestie. In de onderstaande post belicht dra. Marike Lefevre de gebeurtenissen die voorafgingen aan de editie van dit jaar.

Vorig jaar ontstond tijdens Aalst Carnaval internationale commotie doordat een praalwagen te zien was met poppen die Joden op een karikaturale manier afbeeldden. Zo hadden de poppen groteske haakneuzen, pijpenkrullen en zaten ze op gouden munten en zakken met geld. Naar verluidt werd er op de achtergrond muziek gespeeld met rijmende woorden die verwijzen naar Joodse stereotypen zoals kluis, roze muis en Joodse muis. De groep carnavalisten van de Vismooil’n, die verantwoordelijk was voor de praalwagen, wilde dat jaar benadrukken dat zij geld bespaarden en een sabbatjaar hielden.

Unesco: voorgeschiedenis en reactie

Sinds de inschrijving van het Aalsterse Carnaval op de lijst in 2010 ontving het secretariaat van Unesco meer dan twintig klachten. Zo werd in 2013 een schriftelijk protest ingediend door de Anti-Defamation League, een organisatie in de VS met als streefdoel ‘to stop the defamation of the Jewish people and secure justice for all people, irrespective of religion, colour, national origin, ethnicity, gender and sexual orientation’. Zij verzonden de klacht naar aanleiding van een praalwagen die leek op een nazi-spoorwegwagon met mensen die nazi-officierenkostuums droegen en waarbij Zyklon B-kannen (gifgas) te zien waren. De carnavalisten wilden de draak steken met het NVA-bestuur in hun stad en maakten daarbij allerlei allusies op de nazi’s in WO II. In een communiqué naar aanleiding daarvan onderstreepte de toenmalige directeur-generaal van Unesco dat men het gebruik van antisemitische stereotypen niet kan rechtvaardigen door een beroep te doen op de geest van het Aalsterse carnaval gekenmerkt door vrijheid en satire.

De carnavalswagen van de Vismooil’n bleek de druppel te zijn. Op 6 maart 2019 publiceerde Unesco een communiqué die het racistische en antisemitische karakter van sommige voorstellingen tijdens het Aalsterse carnaval in België veroordeelt. Die voorstellingen zouden indruisen tegen de principes van respect en waardigheid die de Unesco belichaamt en tegen de principes die ten grondslag liggen aan het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid.

Reactie van Unia

Ook Unia, het nationale mensenrechteninstituut in België ontving in maart 2019 35 meldingen over carnaval, voornamelijk over de praalwagen van De Vismooil’n. Het instituut bracht daarover een rapport uit op 23 oktober 2019. In het dossier van de praalwagen van De Vismooil’n wezen zij op het duidelijk antisemitische karakter van de stereotypen die de carnavalsgroep gebruikte. Niettemin gaven zij aan dat zulke stereotypen volgens de Belgische wetgeving maar strafbaar zijn wanneer er de kwaadwillige bedoeling achter schuilt om andere personen aan te zetten (op te roepen) tot discriminatie, segregatie, haat of geweld.

Volgens Unia was dat niet het geval in het dossier van de praalwagen van De Vismooil’n. Verder verwoordt Unia het als volgt: ‘De clichés en stereotypen buiten hun context zien, veroorzaakt onbegrip. Ze kunnen ook mensen kwetsen. Carnaval zoals in Aalst draait helemaal om bijtende spot, zelfspot, satire als manieren van maatschappijkritiek. Daarbij worden stereotypen, clichés, uitvergrotingen en generaliseringen niet geschuwd. Anderzijds zijn stereotypen en generaliseringen kwetsend.’ Daarom pleit Unia voor dialoog tussen de verschillende partijen in zulke zaken want ‘ontmoeting creëert wederzijds begrip’.

Aalst vs. UNESCO?

Het secretariaat van Unesco stelde op 8 november 2019 echter een voorstel op met de bedoeling Aalst Carnaval van de lijst van immaterieel erfgoed te halen. Hierop verklaarde de burgemeester van Aalst dat Aalst Carnaval van de lijst moest gehaald worden omdat ‘de burgers van Aalst het gehad hebben met die verwijten.’ ’Wij zijn geen antisemieten of racisten. Al wie dat blijft beweren, is te kwader trouw.’ Tijdens de daaropvolgende veertiende vergadering van het Intergouvernementeel Comité voor de bescherming van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid (Unesco) verzocht België bijgevolg om Aalst Carnaval van de lijst te verwijderen.

Het Comité besliste in die zin en besliste daarmee voor het eerst te schrappen in die lijst. Het verklaarde dat de herhaling van racistische en antisemitische voorstellingen onverenigbaar is met de grondbeginselen van Unesco. De organisatie werd immers in 1945 opgericht als reactie op een wereldoorlog gekenmerkt door racistisch en antisemitisch geweld. In de preambule van hun constitutie staat daarom te lezen dat ‘verdenking en wantrouwen tussen de volkeren van de wereld […] maar al te vaak tot oorlog geleid hebben’ en dat de oorzaken van oorlog hun wortels hadden in de ‘ontkenning van de democratische beginselen waardigheid, gelijkheid en wederzijds respect’ en in de ‘verspreiding … door onwetendheid en vooroordelen, van de leer van de ongelijkheid van mensen en rassen’. Volgens het Comité zijn sommige representaties op Aalst Carnaval duidelijk in tegenspraak met die kernwaarden waardoor wordt geraakt aan de geloofwaardigheid van de organisatie als geheel wanneer die zo’n evenement verder op de lijst zou dulden.

Verder oordeelt het Comité dat het Aalsterse carnaval daardoor niet alleen de grondbeginselen van Unesco schendt maar ook dat er geen overeenstemming is met de definitie van immaterieel cultureel erfgoed zoals vervat in artikel 2 van de Conventie betreffende de bescherming van het immaterieel cultureel erfgoed. Volgens dit artikel wordt ‘uitsluitend rekening […] gehouden met het immaterieel cultureel erfgoed dat verenigbaar is met de bestaande internationale mensenrechteninstrumenten en met de eisen van wederzijds respect tussen gemeenschappen, groepen en individuen […]’. Volgens het Comité werden tijdens Aalst Carnaval verschillende boodschappen, beelden en voorstellingen getoond die binnen en buiten de gemeenschap stereotypen aanmoedigen en spotten met bepaalde groepen. Die uitingen zijn beledigend voor de herinnering aan pijnlijke historische ervaringen, waaronder genocide, slavernij en rassensegregatie. Daarom zijn ze volgens het Comité in tegenspraak met ’de eisen van wederzijds respect tussen gemeenschappen, groepen en individuen’ en dus geen immaterieel erfgoed in de zin van artikel 2.

Gemiste kans?

Vast staat dat het een spijtige zaak is dat Aalst net voor de bespreking van het Comité over de verwijdering van Aalst Carnaval vroeg om niet meer op de lijst te blijven staan. Het lijkt een gemiste kans om tijdens de veertiende vergadering van het Comité net meer duiding te verschaffen over de bijzondere context van Aalst Carnaval. Dat zou de dialoog aanwakkeren die hierover broodnodig blijkt te zijn. Wanneer men wederzijds respect tussen gemeenschappen, groepen en individuen wil creëren, blijkt het immers noodzakelijk dat de verschillende partijen in dialoog blijven. In de zaak van Aalst Carnaval verdwijnt die dialoog daarentegen nog verder naar de achtergrond.

Marike Lefevre is doctoraatsonderzoeker in mensenrechten aan het Leuven Centre for Public Law (KU Leuven).

Een eerdere versie van deze post was te lezen in De Juristenkrant.


M. LEFEVRE, "Wie Aalst lacht, laatst lacht?", Leuven Blog for Public Law, 2 March 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/wie-aalst-lacht-laatst-lacht (geraadpleegd op 31 October 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.