Vooraf aangevinkt? Geen toestemming!

Print Friendly, PDF & Email

Het Hof van Justitie heeft op 11 november 2020 herhaald dat een persoon geen geldige toestemming geeft wanneer de clausule over de verwerking van persoonsgegevens vooraf is aangevinkt. Christopher Borucki en Stefaan Declercq lichten toe.

Bij de totstandkoming van een overeenkomst  vraagt een Roemeens telecombedrijf (Orange Romania) aan zijn klanten om toe te stemmen met de verzameling en bewaring van een kopie van hun identiteitsdocument. Die toestemming moet blijken uit een vooraf aangevinkt selectievakje in de overeenkomst. De verzameling  en bewaring van de kopie is evenwel geen vereiste voor het sluiten van de overeenkomst. Ook indien de klant weigert, is het mogelijk een overeenkomst met de telecomoperator af te sluiten. Over de mogelijkheid de toestemming niet te verlenen, informeert het Roemeense telecombedrijf zijn klanten enkel mondeling. Weigert de klant om toe te stemmen, dan moet die de weigering schriftelijk vastleggen in een afzonderlijk formulier.

Algemene Verordening Gegevensbescherming

Op grond van artikel 6, lid 1, a) van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (2016/679) (de ‘GDPR’) is de verzameling, bewaring en verwerking van persoonsgegevens rechtmatig indien en voor zover de betrokkene daartoe toestemming heeft gegeven. Zo’n toestemming ligt voor wanneer sprake is van een vrije, specifieke, geïnformeerde en ondubbelzinnige wilsuiting waarmee de betrokkene de verwerking aanvaardt. Zo’n wilsuiting kan volgen uit een verklaring of een ondubbelzinnige actieve handeling (artikel 4, punt 11). Op elk van die vereisten waaraan de toestemming van de betrokkene moet voldoen, gaat het Hof van Justitie in een arrest van 11 november 2020 dieper in. Daarbij herneemt het Hof in belangrijke mate wat het eerder in de zaak Planet49 (C-673/17) al scherpstelde.

Actief?

De betrokkene moet toestemmen met een actieve handeling, zoals een schriftelijke verklaring of het aanklikken van een selectievakje bij een bezoek aan een website. Uit het stilzwijgen of de inactiviteit van een persoon kan diens toestemming niet worden afgeleid (§35).

Zo oordeelde het Hof van Justitie in de zaak Planet49 al dat van een actieve toestemming geen sprake is wanneer een onderneming gebruik maakt van een standaard aangevinkt selectievakje op een website voor online loterijen. In zo’n geval is het immers praktisch onmogelijk om objectief vast te stellen of de betrokkene actief heeft toegestemd door het vakje niet uit te vinken. Het valt niet uit te sluiten dat de persoon in kwestie de informatie bij het vakje niet heeft gelezen of dat de betrokkene het vakje niet eens heeft opgemerkt.

Ook in onderhavige zaak vinken de klanten het selectievakje naast het beding  over  de verwerking van hun persoonsgegevens niet zelf actief aan. Het Hof van Justitie oordeelt dan ook gelijkaardig dat het Roemeense telecombedrijf niet louter op basis van het aangevinkte vakje kan aantonen dat zijn klanten actief toestemmen met de verzameling en bewaring van een kopie van hun identiteitsdocument (§46).

Specifiek?

Daarnaast benadrukt het Hof van Justitie opnieuw dat de toestemming van de betrokkene niet alleen actief, maar ook specifiek moet zijn (§38). Dat specificiteitsvereiste is vaak problematisch in contracten waarin de vraag tot toestemming met de verwerking van persoonsgegevens ‘verstopt’ zit tussen andere contractuele aangelegenheden. In dat geval kan de toestemming (met de verwerking van persoonsgegevens) vaak onvoldoende worden onderscheiden van de instemming met die andere contractuele aangelegenheden. Heeft de betrokkene, door toe te stemmen met die andere contractuele zaken, ook voldoende specifiek ingestemd heeft met de verwerking van de persoonsgegevens?

In het arrest merkt het Hof op dat het aangevinkte beding over de verwerking van persoonsgegevens niet zodanig blijkt te zijn gepresenteerd dat een duidelijk onderscheid kan worden gemaakt met andere contractuele aangelegenheden (§47). Met dat beding verklaart de klant niet alleen geïnformeerd toe te stemmen met de verwerking van de persoonsgegevens, hij of zij bevestigt ook tegelijkertijd tijdig geïnformeerd te zijn over andere contractuele aangelegenheden (zoals het gekozen tariefplan, de minimumduur van de overeenkomst, de voorwaarden voor de beëindiging van de overeenkomst…). Het Hof van Justitie laat het evenwel aan de verwijzende rechter over om te oordelen of uit de toestemming met een verscheidenheid aan contractuele bedingen ook voldoende blijkt dat de klant specifiek toestemming heeft gegeven voor de verwerking van de persoonsgegevens (§47).

Geïnformeerd?

De toestemming van de betrokkene moet voorts ook ‘geïnformeerd’ gebeuren (§40). Het moet gaan om een ‘op informatie beruste’ toestemming. Dat houdt in dat de verwerkingsverantwoordelijke de betrokkene in duidelijke en eenvoudige taal onder meer moet informeren over het soort gegevens dat zal worden verwerkt, hoe lang en op welke wijze deze verwerking zal plaatsvinden, welke specifieke doeleinden de verwerking heeft, enz. Die informeringsplicht is vanzelfsprekend, nu zij de betrokkene toelaat om met kennis van zaken toe te stemmen of te weigeren. Een persoon maakt geen op informatie gebaseerde keuze (om wel of niet toe te stemmen) wanneer hij of zij niet op de hoogte is van de gevolgen van de toestemming of weigering.

Ook tegen dat vereiste zondigt het Roemeense telecombedrijf mogelijk, aldus het Hof, omdat het niet glashelder aan de klant uitgelegd lijkt te hebben wat de precieze gevolgen zouden zijn wanneer de klant niet toestemt met de verwerking van de persoonsgegevens (§49). De overeenkomst maakt niet duidelijk dat de weigering om een identiteitsdocument te laten kopiëren en bewaren, de overeenkomst tot levering van telecommunicatiediensten niet in de weg staat. Het beding in de overeenkomst geeft enkel droogjes aan dat een kopie wordt bewaard voor identificatiedoeleinden, maar vermeldt niet dat de kopie geen vereiste is voor de contractsluiting.

Vrij?

Het Hof van Justitie merkt tot slot ook op dat in deze zaak kan getwijfeld worden aan het vrije karakter van de toestemming van de betrokkene (§50). Het Roemeens telecombedrijf voert aan dat het zijn klanten vooraf informeert over de vrije keuze waarover zij beschikken en dat klanten vrij zijn om te beslissen hun identiteitsdocumenten al dan niet te laten verzamelen en bewaren. Het Hof merkt echter op dat de keuze om te weigeren niet even evident is als de keuze om in te stemmen met de verwerking van persoonsgegevens. De instemming vereist geen enkele handeling. De weigering vereist daarentegen een positieve handeling die een zware belasting voor de klant vormt. In zo’n geval moet de klant schriftelijk verklaren niet in te stemmen. Zo’n vereiste kan, aldus het Hof, de vrije keuze van de betrokkene om zich tegen de verwerking van de persoonsgegevens te verzetten in het gedrang brengen.

Besluit

Wat al gold voor een online-omgeving, bevestigt het Hof van Justitie nu ook voor een offline-omgeving: de instemming van een betrokkene met de verwerking van de persoonsgegevens moet berusten op een actieve, specifieke, op informatie berustende en vrije toestemming. Elk adjectief hier is van tel. Dit arrest gaf het Hof van Justitie de kans om elk van die vereisten in herinnering te brengen. Laten we hopen dat (papieren) modelovereenkomsten nu met dezelfde snelheid worden aangepast als het geval was met het cookiebeleid van vele websites naar aanleiding van de zaak Planet49.

Christopher Borucki is assistent aan het Instituut voor Verbintenissenrecht van de KU Leuven, UHasselt.

Stefaan Declercq is assistent aan het Instituut voor Verbintenissenrecht van de KU Leuven.

Deze blogpost verscheen eerder als bijdrage in De Juristenkrant (2021, afl. 421).


Christopher BORUCKI & Stefaan DECLERCQ, "Vooraf aangevinkt? Geen toestemming!", Leuven Blog for Public Law, 3 September 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/vooraf-aangevinkt-geen-toestemming (geraadpleegd op 21 October 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

One Reply to “Vooraf aangevinkt? Geen toestemming!”

  1. Geldt dit voor alle vooraf aan te vinken hokjes bijvoorbeeld zoals bij Fluvius om vooraf aan te vinken hokjes melding maakt dat men enkel eenmalige premie krijgt indien men vooraf aanvinkt dat men afstand neemt van elk verdere toekomstig rechtsgeding_ kortom voorstel vergoeding wegens bij grondwettelijk hof aangetoond machtsoverschrijding dat door Vlaamse overheid zonder onderhandeling met zonneceleigenaren oplegde zonder de regels van dading te respecteren- Kan men ook hier zeggen dat er geen rechtsgeldige toestemming gebeurde.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.