Samen meten betekent meer weten over luchtkwaliteit

Print Friendly, PDF & Email

De luchtkwaliteit haalt nog niet overal de norm. Dat wordt ons verteld, maar we zien het niet echt. De regering stelt luchtkwaliteitsplannen op, wat de noodzaak van metingen impliceert om de luchtkwaliteit te controleren. Deze metingen worden niet enkel uitgevoerd door de overheid. Ook de burger tracht zijn steentje bij te dragen. Deze initiatieven zijn goed, mits ze maar effectief gehoor krijgen bij de overheid. Ze helpen immers om het probleem minder onzichtbaar te maken. Bovendien is samen meten equivalent aan weten. Want als we niet weten waar het probleem ligt, kan het moeilijk opgelost worden.

Wettelijk kader 

Laat ons als een goed jurist beginnen met het wettelijke kader. De luchtkwaliteit en schonere lucht worden geregeld in de Europese richtlijn betreffende luchtkwaliteit en schonere lucht nr. 2008/50/EG. Verder is er ook de richtlijn inzake nationale emissieplafonds voor bepaalde luchtverontreinigende stoffen nr. 2016/2284.  Ter omzetting daarvan werden al heel wat normen vastgesteld. De huidige normen zijn te vinden in het VLAREM II en zijn bijlagen. Het Luchtbeleidsplan 2030 werd door de Vlaamse Regering definitief goedgekeurd op 25 oktober 2019. Dit plan bevat maatregelen om de luchtverontreiniging in Vlaanderen aan te pakken en zo de impact van luchtverontreiniging op onze gezondheid en het leefmilieu verder te verminderen.

Meting VMM 

Voor de handhaving van de luchtkwaliteitsnormen, zijn metingen cruciaal. Dat gebeurt door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM), die deze taak heeft gekregen van de Vlaamse Regering (art 10.2.3 DABM). De VMM is een intern verzelfstandigd agentschap met rechtspersoonlijkheid. Het staat in voor het verzamelen, beoordelen en verwerken van gegevens en informatie omtrent luchtverontreiniging. Dat doet het door het meten van de verontreiniging van de atmosfeer, het inventariseren van de emissies van verontreinigingsfactoren in de atmosfeer en relevante bronnen ervan, en door modellering en scenario-ontwikkeling. Verder dient het deze gegevens en informatie te beoordelen en te verwerken met het oog op rapporten en documenten die het beleid en de bevolking informeren. Zo wordt in april 2021 en vervolgens om de 2 jaar een voortgangsrapport opgemaakt met de emissieprognoses voor richtlijn nr. 2016/2284, de resultaten van de jaarlijkse meetcampagnes van de VMM en de jaarlijkse gebiedsdekkende modellering met het ATMO-Streetmodel. Dat model schat per uur de luchtkwaliteit in in Vlaanderen op straatniveau. Het vult de informatie van de vaste meetpunten aan met informatie over het landgebruik, de meteorologische gegevens, de uitstoot van de luchtverontreinigende stoffen en de straatconfiguratie.

Soms duikt een foute rapportering op. Dat was bijvoorbeeld een van de problemen die aanleiding gaven tot een beschikking van de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg van Brussel van 10 oktober 2018 (meer hierover hier). België had enkel de resultaten van de vaste meetpunten meegedeeld aan de Europese Commissie en niet degene die bleken uit de modellen. Volgens de vaste meetpunten werd de NO2-concentratie (stikstofdioxide) enkel overschreden in Antwerpen, maar volgens de modellen zijn er overal in Vlaanderen problemen. Het is dus belangrijk om alle metingen mee te delen aan de Commissie.

Burgerinitiatieven 

Het is echter niet alleen de VMM die toeziet op de luchtkwaliteit en deze in kaart brengt. Omdat de VMM via modellen werkt, is de luchtkwaliteit op een specifieke plek niet altijd precies te achterhalen. Daarom worden vaak burgerinitiatieven tot metingen op poten gezet. Zo kunnen burgers ongeacht hun achtergrond meewerken aan wetenschappelijke projecten. Ook de overheid beseft het belang van deze projecten. Volgens het Luchtbeleidsplan 2030 moet de VMM deze initiatieven aanmoedigen en de nodige omkadering bieden. Het moet ervan gebruik maken voor de verbetering van de kennis over de luchtkwaliteit.

Een van de bekendste voorbeelden van burgerwetenschapsprojecten was het project CurieuzeNeuzen Vlaanderen. Het was een grootschalig project waarbij 20.000 Vlamingen de luchtkwaliteit in hun straat maten, meer bepaald door een eenvoudige meetopstelling op te hangen aan een raam van hun woonst. Gedurende de volledige meimaand werd vervolgens het NO2-gehalte in de lucht gemeten. Deze data werden vervolgens gebruikt om de computermodellen die de luchtkwaliteit voorspellen, te testen. Zo heeft het VMM het model kunnen verbeteren en vastgesteld dat de modelkaarten over het algemeen betrouwbaar zijn.

Een ander voorbeeld van een burgerinitiatief om de luchtkwaliteit in kaart te brengen met low-cost sensoren was LeuvenAir. De bedoeling was om fijn stof, zijnde PM10 en PM2,5, te meten. Dit gebeurde in tegenstelling tot CurieuzeNeuzen met actieve sensoren, die constant metingen uitvoerden. De laatste resultaten zijn te vinden op het platform luftdaten.info, waarop ook andere lokale initiatieven aangesloten zijn. Zo kon de luchtkwaliteit dus echt realtime gemeten worden. Deze meetcampagne werd afgesloten op 31 januari 2020. De data werden wel gebruikt door de KUL voor onderzoek.

Samen meten is weten 

Het valt af te wachten of de maatregelen uit het Luchtbeleidsplan 2030 de luchtkwaliteit effectief zullen verbeteren. Dat kan alleen achterhaald worden via meting. Daarbij kunnen burgers via burgerinitiatieven de VMM helpen in haar taak. Zo kan er informatie toegevoegd worden aan die van de vaste meetpunten en de modellen.

Het is wellicht interessant om de overheid te verplichten tot meer metingen en het aan de slag gaan met deze nieuwe informatie. Het is goed dat burgers bereid zijn het heft in eigen handen te nemen en zelf te meten, maar metingen moeten in de eerste plaats een taak van de overheid zijn. Er is nu immers geen zekerheid dat deze resultaten door de overheid opgepikt worden en dat ermee aan de slag gegaan wordt. De overheid moet dus haar bevoegdheden tot meting en rapportering van deze resultaten, serieuzer nemen. Daarbij kan een actief nalevingsmechanisme en sterkere handhaving van de Europese richtlijnen nuttig zijn. Dat zou dan moeten gebeuren door een strengere controle op de meting en rapportering van de overheid door de Commissie en het EEA. Bij slechte rapportering zouden er dan sancties kunnen komen van de Commissie of het Hof van Justitie.

Angelie Cuypers is een masterstudente rechten aan de KU Leuven. In het kader van het vak milieu- en energierecht schreef zij onder begeleiding van Raf Callaerts aan het Leuven Centre for Public Law een werk over de implementatie van de Europese luchtkwaliteitsnormen in Vlaanderen.


A. CUYPERS, "Samen meten betekent meer weten over luchtkwaliteit", Leuven Blog for Public Law, 26 June 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/samen-meten-betekent-meer-weten-over-luchtkwaliteit (geraadpleegd op 1 December 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.