Regelgeving in tijden van corona

Print Friendly, PDF & Email

De COVID-19-pandemie heeft ook voor de regelgevers in België verregaande gevolgen gehad. Er moest snel, soepel en pragmatisch worden opgetreden, wat in sommige gevallen op gespannen voet stond met gevestigde staatsrechtelijke uitgangspunten zoals bevoegdheidsverdeling en de taakverdeling tussen wetgevende en uitvoerende macht. Een themanummer van het Tijdschrift voor Wetgeving, dat gratis raadpleegbaar is, wijdt tien bijdragen aan de verschillende aspecten van de gevolgen van de coronacrisis voor de regelgeving. Deze post geeft een overzicht van de verschillende issues in dat themanummer.

De COVID-19-pandemie heeft de wereld door elkaar geschud. We lezen dan wel dat deze pandemie in omvang en mensenleed niet te vergelijken is met vroegere pandemieën, toen er nog onvoldoende inzicht en technologie bestond om de dodentol te beperken. Dat doet echter niets af aan de immense menselijke en economische gevolgen van het SARS-CoV-2-virus dat einde 2019 voor het eerst opdook.

De pandemie stelde ook de regelgevers op de proef. Er moest snel worden opgetreden met dwingende maatregelen om de verspreiding van het virus in te dijken. De contactopsporing moest worden geregeld, zowel via menselijke interventie (de contactopsporingscentra) als via een mobiele applicatie (de coronalert-app), zodat besmettingen proactief konden worden opgespoord. Maar de maatregelen die rechtstreeks en preventief waren gericht tegen COVID-19 vormden maar een klein aandeel van de golf aan coronagerelateerde rechtsregels. Door de enorme sociale en economische impact werden immers nieuwe tijdelijke steunregelingen uitgerold (zowel subsidies als socialezekerheidsuitkeringen) en werden bestaande verplichtingen in diverse regelingen (fiscaal, sociaalrechtelijk, …) gemilderd of tijdelijk geschrapt.

Recht in pandemietijden

Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de meeste overheden grepen naar het instrument van de toekenning van bijzondere machten aan de uitvoerende macht om de gevolgen van de pandemie voor het dagelijks leven onder controle te houden en te verzachten. Dat deden ze ook op deelstatelijk niveau, waar dat instrument tot nog toe zeer zeldzaam was. In de bijdragen van Toon Moonen en Jonas Riemslagh (federale niveau) en van Frédéric Bouhon en Emmanuel Slautsky (deelstaatniveau) wordt onderzocht in welke opzichten de toegekende bijzondere machten verschilden van eerdere gevallen, welke juridische knelpunten opdoken, hoe ze werden benut en of ze achteraf beschouwd wel nodig waren. De Vlaamse overheid en de Duitstalige Gemeenschap kozen voor ‘nooddecreten’ in plaats van voor een bijzonderemachtendecreet. Jan Theunis en Daan Bijnens onderzoeken waarin die nooddecreten verschillen van bijzondere machten en wat de gevolgen ervan zijn, onder meer voor de rechtsbescherming.

Opmerkelijk genoeg kregen de zo-even aangehaalde dwingende maatregelen om de verspreiding van het virus in te dijken in belangrijke mate vorm in een aantal opeenvolgende federale ministeriële besluiten en niet in de bijzonderemachtenbesluiten. Die ministeriële besluiten bevatten de zogenaamde ‘lockdownmaatregelen’. Patricia Popelier bespreekt de juridische grondslag van deze besluiten, mede in het licht van de beperkingen van grondrechten die eruit voortvloeien. Met onder andere het gelijkheidsbeginsel, de vrijheid van vergadering en de vrijheid van eredienst in het geding betreft het immers een van de meest algemene en verregaande ingrepen in de fundamentele rechten en vrijheden in decennia.

De maatregelen tegen de verspreiding van het virus plaatsten ook de lokale besturen op de voorgrond. Liesbeth Todts onderzoekt de mogelijkheden en de grenzen van een lokaal coronabeleid, zowel wat betreft de lokale handhaving van federale maatregelen als wat betreft eigen lokale maatregelen.

Snel rees ook de vraag of de federale overheid voor bepaalde maatregelen wel aan zet was. De afgrenzing tussen federale en gemeenschapsbevoegdheden voor de maatregelen in de strijd tegen de pandemie was immers niet altijd duidelijk. Patricia Popelier en Jeroen Van Nieuwenhove gaan nader in op die bevoegdheidsverdeling, op de mechanismen die werden ingesteld met het oog op de coördinatie tussen de bevoegde overheden. Ze bespreken ook de vraag of er lessen moeten worden getrokken voor de toekomst.

Jeroen Van Nieuwenhove gaat in zijn bijdrage in op de rol van de afdeling Wetgeving van de Raad van State in het licht van de wijzigingen in het regelgevingsproces. De afdeling Wetgeving moest haar eigen werkwijze ook aanpassen aan de lockdownmaatregelen.

De pandemie stelde de regelgevers dus voor een aantal principiële uitdagingen. Maar de COVID-19-pandemie ontregelde ook de normale werkwijze van instellingen, bedrijven en organisaties grondig, daarin begrepen die van parlementen en lokale besturen. Pieter Caboor en Michiel Elst onderzoeken in welke mate de Kamer van volksvertegenwoordigers en het Vlaams Parlement hun werkwijze en, wat betreft de Kamer, zelfs het reglement, hebben aangepast om een min of meer normale parlementaire werking te kunnen waarborgen. Brecht Warnez bespreekt de noodzakelijke aanpassingen die de lokale besturen hebben moeten ondergaan en doorvoeren.

Ten slotte heeft de coronacrisis ons niet alleen leuke taalkundige innovaties gebracht, maar ook taalkundig leed. Karl Hendrickx geeft in zijn bijdrage een overzicht van een aantal nieuwe woorden en uitdrukkingen (waarvan de houdbaarheid in de toekomst onzeker is) en spoort een aantal taalkronkels op in een recent lockdownbesluit.

Conclusie: een stresstest om uit te leren

Uit veel bijdragen blijkt dat de rechtsregels en de regelgevers een heuse stresstest hebben ondergaan ingevolge de COVID-19-pandemie. In een aantal gevallen werden rechtsregels, tot en met grondwetsbepalingen en grondwettelijke beginselen, veel soepeler toegepast dan men normalerwijze mogelijk zou achten. Juristen zijn eraan gewend dat recht een zekere buigzaamheid vertoont, ja zelfs moet vertonen, om aanpasbaar te zijn aan wisselende omstandigheden, in het bijzonder aan crisisomstandigheden als een pandemie. Maar die soepelheid kan niet zover gaan dat de wezenskenmerken van ons recht teloorgaan, namelijk vastheid, voorspelbaarheid en legitimiteit. Het dringende karakter van maatregelen kan verantwoorden dat tijdelijk wordt afgeweken van bepaalde spelregels en kwaliteitswaarborgen in het wetgevingsbedrijf, maar dat kan niet voor onbepaalde tijd gebeuren.

Wanneer de pandemie zich ooit in de achteruitkijkspiegel bevindt – een moment waar we dagelijks naar hunkeren – moet daarover grondig worden nagedacht. Al was het maar omdat er ooit een volgende pandemie of een andere ernstige crisis aankomt.

Jeroen Van Nieuwenhove is staatsraad (afdeling Wetgeving Raad van State) en vrijwillig wetenschappelijk medewerker aan het Leuven Centre for Public Law. Hij schreef dit editoriaal van het themanummer samen met Toon Moonen (docent aan de Universiteit Gent en advocaat) en Patricia Popelier (gewoon hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen).


J. VAN NIEUWENHOVE, "Regelgeving in tijden van corona", Leuven Blog for Public Law, 14 December 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/regelgeving-in-tijden-van-corona (geraadpleegd op 25 January 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.