Nationalitijdsverlies?

“Terroristenleider verliest nationaliteit. Uitstekend, maar zou gewoon automatisch moeten gebeuren bij een veroordeling voor terrorisme.” Zo tweette onze staatssecretaris voor asiel en migratie, Theo Francken, enkele dagen geleden. Op 23 november 2018 werd het langverwachte arrest over de nationaliteitsafname van Fouad Belkacem uitgesproken, de veroordeelde leider van de terroristische organisatie Sharia4Belgium. Hij verloor hiermee zijn Belgische nationaliteit, waardoor hij enkel nog beschikt over de Marokkaanse nationaliteit. Hoewel vele mensen dit arrest ongetwijfeld als een overwinning in de strijd tegen terrorisme zien, is enige voorzichtigheid geboden bij voorstellen zoals dat van onze staatssecretaris.

Een wetsvoorstel waarbij veroordeelde terroristen op automatische wijze hun nationaliteit verliezen is een verwerpelijk idee. Iemands nationaliteit ontnemen gaat immers ver. Nationaliteitsafname doet afbreuk aan het hart van iemands identiteit; iets wat vele mensen vandaag de dag niet willen zien. Alvorens zulke uitspraken te doen, zou men aldus twee keer moeten stilstaan bij wat het betekent iemand van zijn nationaliteit te beroven.

Deze bijdrage zal niet ingaan op het sociale, politieke en economische belang van nationaliteit (zie voor een uitgebreide bijdrage hieromtrent: Knack.be), maar spitst zich toe op een aantal rechtsgevolgen ervan. Bovendien lijken enkele juridische struikelblokken te bestaan, waardoor een wetsvoorstel als dit – wenselijk of niet – moeilijk haalbaar lijkt.

Nationaliteit beschermt tegen uitwijzing

Het genieten van een nationaliteit is in eerste instantie belangrijk om bescherming te bieden tegen de uitsluitings- of verwijderingsbevoegdheid van de Staat. Het is Staten namelijk verboden om hun eigen onderdanen uit te wijzen. Natuurlijk is de uitwijzingsmogelijkheid evengoed een veelgebruikt argument  vóór het ontnemen van nationaliteit, aangezien men er zonder meer vanuit gaat dat dit de veiligheid in een land zal herstellen. In dit opzicht dient gewezen te worden op de uitspraak van het Grondwettelijk Hof van 7 februari 2018 (nr. 16/2018). Hierin stelde het Hof immers dat er géén rechtstreeks verband is tussen de vervallenverklaring van nationaliteit en een mogelijke uitwijzing. Met andere woorden: uitwijzing volgt niet noodzakelijk op nationaliteitsafname. Belkacem, of enige andere veroordeelde terrorist, zal – in theorie tenminste – steeds op het Belgisch grondgebied kunnen vertoeven, zij het dan als niet-Belg. Vanuit veiligheidsperspectief doet de (il)legale status van een individu natuurlijk niet ter zake.

Bovendien, zelfs al wordt – in de praktijk – uitwijzing systematisch gekoppeld aan de vervallenverklaring, dan nog rijzen er juridische en diplomatieke hordes: het verbod op foltering, het recht op familieleven, de vraag of de ontvangende Staat het individu in kwestie überhaupt wilt terugnemen. De wil langs Belgische zijde om Belkacem uit te zetten impliceert namelijk niet de bereidheid van Marokko om hem terug te nemen. Met andere woorden, een juridisch limbo waarbij het ene land niets met hem te maken wil hebben en er alles aan zal doen hem uit te zetten, en waar het andere land hetzelfde standpunt inneemt en er alles aan zal doen hem buiten te houden, lijkt niet ondenkbaar. Welke (rechts)bescherming geniet hij dan nog?

Beperkte meerwaarde

Daarnaast dient ook de toegevoegde waarde van nationaliteitsontneming onder de loep genomen te worden. In België, maar in andere landen evengoed, zal het gedrag dat deze “maatregel” bestraft immers ook steeds onderworpen zijn aan het klassieke strafrecht. Meer nog, de rechtbank die oordeelde over Belkacem entte zijn nationaliteitsafname zo goed als volledig op zijn voorafgaande strafrechtelijke veroordeling. De vraag rijst dan wat de meerwaarde van deze maatregel is, naast de reeds opgelegde strafrechtelijke opsluiting. Bescherming van de samenleving door verwijdering uit de samenleving is immers reeds bereikt door dit laatste. Bovendien komen beide maatregelen slechts tussen na de feiten, waardoor hun waarde sowieso beperkt is: ze zijn niet in staat terrorisme te voorkomen.

Discriminatoir

Een ander heikel punt in de Belgische nationaliteitwetgeving is de schending van het gelijkheidsbeginsel. Wie Belg is van geboorte kan de nationaliteit immers niet worden ontnomen, terwijl dat voor Belgen die de Belgische nationaliteit verkregen hebben wel kan. Maakt dit discriminatie uit? In het eerder genoemde arrest oordeelde het Hof van niet. Dit onderscheid zou namelijk verantwoord zijn vanwege de “bijzonder sterke banden met de nationale gemeenschap” die ‘als Belg geboren Belgen’ hebben.  De “andere” Belgen – zij die hun nationaliteit verkregen hebben – kunnen, aldus het Hof, de nationaliteit verkrijgen zonder dat daarbij “enige […]  voorwaarde van verbondenheid met de nationale gemeenschap werd gesteld”. Wegens  het gebrek aan verbondenheid met deze gemeenschap, kan zijn of haar toebehoren hiertoe hem of haar dus ook ontnomen worden.

Deze bepaling lijkt echter gebaseerd op een foutieve voorstelling van de feitelijke werkelijkheid: het hebben van een gemeenschapsband lijkt immers geen noodzakelijk gevolg van het enkele feit in België geboren te zijn. Om te bepalen wie zo’n band werkelijk heeft, lijkt bijvoorbeeld de Belgische hoofdverblijfplaats een beter criterium. Een hoofdverblijfplaats is immers veel bepalender voor de sociale, culturele en professionele banden die een persoon met de gemeenschap heeft; tenminste toch indien “hoofdverblijfplaats” wordt gezien als de plaats waar een persoon de facto dergelijke banden heeft. Andere rechtstakken in het Belgisch recht hanteren dit criterium namelijk ook zo. Denk maar aan het strafrecht, waar bij het vaststellen van domiciliefraude eerder gesteund zal worden op de hoge elektriciteitsfactuur in Monaco, of het abonnement op een gemeentelijk of regionaal tijdschrift, dan op de officiële inschrijving in het bevolkingsregister van een Belgische gemeente. Ook in het vennootschapsrecht hanteert men de leer van de werkelijke maatschappelijke zetel; de plaats waar in realiteit aan de touwtjes wordt getrokken.

Ofwel houdt de wetgever vast aan dit criterium, het hebben van ‘bijzonder sterke banden met de nationale gemeenschap’, maar dan mag dat criterium niet langer ingevuld worden als die groep van in België geboren Belgen. Iets wat onwaarschijnlijk lijkt, aangezien de groep die men in tijdens van politieke instabiliteit wantrouwt, niet de als Belg geboren Belgen zijn, maar wel degelijk de vreemdelingen, de burgers met een migratie-achtergrond. Ofwel verlaat de wetgever het criterium van gemeenschapsbanden, maar daarbij riskeert hij een directe discriminatie in te stellen tussen twee categorieën Belgen op grond van afstamming: de ‘echte’ Belgen en de tweederangsburgers, diegenen die men nooit ten volle zal vertrouwen, bij wie men steeds een stok achter de deur wenst te houden.

Terrorisme vormt een reëel maatschappelijk gevaar. Ons op een efficiënte manier hiertegen wapenen zal op verschillende vlakken dienen te gebeuren. Echter, over voorstellen zoals dat van onze staatssecretaris, dient twee keer nagedacht te worden: een eerste keer over de juridische haalbaarheid en meerwaarde ervan; een tweede keer over de impact ervan op het individu. Ondanks de gepleegde feiten blijft dat immers  nog steeds een mens, iemand die recht heeft op mensenrechten.

Louise Reyntjens onderzoekt het gebruik van migratierecht in het kader van terrorisme in de Europese Unie.

Aangehaalde argumenten werden reeds uitvoerig besproken door de auteur in Knack en de Juristenkrant.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.