Mensenrechtenhof wijst opnieuw op individuele plichten en verantwoordelijkheden

Print Friendly, PDF & Email

In een beslissing van 7 juli 2020 sprak het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) zich uit in de zaak Mahi t. België. Deze zaak is interessant omdat ze wederom licht werpt op de plichten en verantwoordelijkheden die eenieder geacht wordt te hebben in een democratische samenleving. Al te vaak wordt immers vergeten dat het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) weliswaar een verdrag van rechten is, maar dat zowel in de tekst van het verdrag als in de rechtspraak van het EHRM duidelijk ook individuele plichten en verantwoordelijkheden naar voor komen.

Yacob Mahi, verzoeker in de zaak, was leerkracht islamitische godsdienst in een Brusselse school van het Franse Gemeenschapsonderwijs. In die school waren in 2015 spanningen gerezen in de nasleep van de dodelijke aanslag op Charlie Hebdo. Zo was er een petitie gestart tegen een leerkracht die het had opgenomen voor Charlie Hebdo, en werd een leerling die de petitie weigerde te ondertekenen, het slachtoffer van geweld. Er werd onder meer gesteld dat Mahi achter de petitie zat.

Die laatste reageerde met een open brief. Hij nam daarbij ook standpunt in over de aanslag op Charlie Hebdo, waarbij hij ‘de misstanden die in naam van de islam zijn begaan’ en ‘de oproep tot een wet tegen godslastering’ weliswaar veroordeelde, maar ook stelde dat ‘elke spot die geen rekening houdt met gevoeligheden en regels van beleefdheid en die bedoeld is om iemand te beledigen door er de spot mee te drijven, met als enig doel gebruik te maken van een recht […] een misbruik vormt van de vrijheid van meningsuiting’. Mahi beschuldigde de media bovendien van desinformatie, en sprak zich uit over politici, zonder echter namen te noemen of te verduidelijken wat hij hen precies verweet. Ook vroeg hij zich af waarom de gerechtelijke autoriteiten niets hadden gedaan om het vertrek van jonge Belgen naar Syrië te verhinderen. Daarnaast sprak hij zich uit over homoseksualiteit, dat hij naar eigen zeggen als ‘onnatuurlijk’ beschouwde en waar hij ‘bezorgd’ over was. Mahi verwees ten slotte ook naar een wegens negationisme veroordeelde auteur, die hij als geestelijk leermeester beschouwde.

Plicht tot terughoudendheid

Het Interfederaal Centrum voor Gelijke Kansen en voor Racismebestrijding oordeelde dat Mahi’s uitlatingen de grenzen van de vrijheid van meningsuiting niet overschreden hadden, en als zodanig niet in strijd waren met de antidiscriminatiewetgeving. Het uitte zich wel bezorgd om het feit dat een leerkracht zulke verklaringen zou hebben afgelegd.

De regering van de Franse Gemeenschap besloot de man bij wijze van tuchtmaatregel over te plaatsen naar een school in La Louvière. Mahi verzette zich daartegen, maar ving bot bij de Raad van State. Die oordeelde dat de uitlatingen in hun geheel genomen een schending uitmaakten van de plicht tot terughoudendheid die, ingevolge de artikelen 5 en 7 van het KB van 22 maart 1969, rust op leerkrachten van het Franse Gemeenschapsonderwijs. Mahi stapte daarop naar het EHRM, waarbij hij onder meer een schending van zijn vrijheid van meningsuiting aanvoerde (artikel 10 EVRM).

Dat Hof oordeelde dat voor de overplaatsing wel degelijk een wettelijke basis en een legitiem doel voorhanden waren geweest. Vervolgens boog het zich over de vraag of de maatregel noodzakelijk was in een democratische samenleving. Interessant is dat het EHRM bij die oefening uitdrukkelijk verwees naar ‘de plichten en verantwoordelijkheden’ van individuen, zoals vervat in de tweede paragraaf van artikel 10 EVRM. Het Hof ging akkoord met de Raad van State dat Mahi’s verklaringen onverenigbaar waren met de plicht tot terughoudendheid gangbaar voor mensen die werken in opdracht van de overheid (ambtenaren). Het Hof stelde daarnaast dat die plicht voor leerkrachten tot op zekere hoogte ook van toepassing is op hun activiteiten buiten de school, en dit omdat zij voor hun leerlingen op onderwijsvlak symbool zijn van autoriteit.

Het Hof stelde dat die plicht ook kan worden geschonden als er geen sprake is van het aanzetten tot haat of discriminatie. Van belang bij de beoordeling is de context – in dit geval de spanningen na de aanslagen in Parijs. Ook het feit dat de verklaringen niet in een spontane opwelling gebeurden, maar, integendeel, schriftelijk en op grote schaal, speelde een rol. Ten slotte vond het Hof dat de overplaatsing naar een andere, ongeveer 50 kilometer verderop gelegen school, waar Mahi evenveel uren aan de slag kon, niet onevenredig was. Het Hof verwierp Mahi’s verzoek dan ook unaniem als manifest ongegrond.

Iedereen heeft plichten

De ‘plichten en verantwoordelijkheden’ in artikel 10 § 2 EVRM zijn niet louter wederkerige ‘mensenrechtenplichten’, zoals de ‘plicht om iemands privacy te respecteren’ als keerzijde van het ‘recht op privacy’. De logica gaat verder. Er zijn in een complexe liberaal-democratische samenleving, een democratische samenleving waarin ieders fundamentele rechten zonder discriminatie beschermd worden, gerechtvaardigde verwachtingen over hoe we ons gedragen. Het vervullen van die ‘plichten en verantwoordelijkheden’ is noodzakelijk om die samenleving te laten functioneren. Staten kunnen beperkingen opleggen om de naleving van die plichten en verantwoordelijkheden af te dwingen. Die beperkingen moeten dan wel steeds voldoen aan de voorwaarden van legaliteit, legitieme doelstelling en noodzakelijkheid.

Het Hof verwijst in het kader van die ‘plichten en verantwoordelijkheden’ uit artikel 10 EVRM wel vaker naar beroepsgroepen. Het stelde bijvoorbeeld vroeger al dat leerkrachten hun positie niet mogen misbruiken om leerlingen te indoctrineren (Vogt t. Duitsland (grote kamer), §60). Naast rechtspraak over leerkrachten en ambtenaren, is er echter ook rechtspraak over de plichten en verantwoordelijkheden van bijvoorbeeld rechters, advocaten, politieagenten, politici, militairen en journalisten. De reden daarvoor ligt voor de hand: wie een beroep uitoefent, vervult een maatschappelijk erkende en enigszins omlijnde rol of functie, en de maatschappij moet erop kunnen vertrouwen dat die rol of functie goed wordt uitgevoerd.

Het Hof heeft echter ook al aangegeven dat de idee van individuele plichten en verantwoordelijkheden niet beperkt is tot mensen die een bepaald beroep uitoefenen. Integendeel: iederéén heeft plichten en verantwoordelijkheden in functie van het behoud van een liberaal-democratische samenleving (zie bv. EHRM, Stoll t. Zwitserland (grote kamer), §102). Naargelang de precieze context, kan de vrijheid van meningsuiting dan ook navenant beperkt worden: wie mensenrechten wil genieten, moet ook de verantwoordelijkheid dragen om de maatschappij waarin die rechten beschermd worden, mogelijk te maken.

Michaël Merrigan is advocaat en vrijwillig wetenschappelijk medewerker aan het Leuven Centre for Public Law van de KU Leuven.

Een eerdere versie van deze post verscheen in De Juristenkrant.


M. MERRIGAN, "Mensenrechtenhof wijst opnieuw op individuele plichten en verantwoordelijkheden", Leuven Blog for Public Law, 18 November 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/mensenrechtenhof-wijst-opnieuw-op-individuele-plichten-en-verantwoordelijkheden (geraadpleegd op 3 December 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.