Kunst & Recht (IV): Free South Africa

Print Friendly, PDF & Email
‘Free South Africa’ – Keith Haring

In de blogreeks Kunst & Recht maakt elke blogpost de sprong van een element uit de wereld van de kunst in ruime zin naar de wereld van het recht. Vertrekkend van bijvoorbeeld een lied of een schilderij wordt de lezer geleid naar rechtspraak van het EHRM. In deze blogpost doet het kunstwerk Free South Africa van Keith Haring ons nadenken over de Zuid-Afrikaanse rassendiscriminatie. 

Het werk Free South Africa, een protestposter ontworpen door kunstenaar Keith Haring in 1985, was bedoeld als een politieke reactie op de omstandigheden van de apartheid die toen nog steeds in Zuid-Afrika bestonden. Apartheid was een systeem van wetgeving dat tussen 1948 en 1990 een rassensegregatiebeleid tegen niet-blanke burgers in Zuid-Afrika handhaafde. Met de invoering van de apartheidswetten in 1948 werd rassendiscriminatie geïnstitutionaliseerd. Deze wetten beïnvloedden zowat elk aspect van het sociale leven en vormden een ernstige beknotting van de individuele vrijheden en persoonlijke autonomie van de gekleurde bevolking.

Betekenis van het werk

Wanneer we het kunstwerk bekijken, valt op dat de zwarte figuur opzettelijk veel groter is gemaakt dan de blanke figuur. Dit drukt de ironie uit van een postkoloniaal tijdperk waarin een blanke minderheid de inheemse zwarte meerderheid onderdrukte en juridisch ‘aan de leiband’ kon houden. De zwarte lijnen rond de kraag om de nek van de zwarte figuur benadrukken ook de psychologische impact van raciale onderdrukking. Verder lijkt het wel alsof de grote zwarte figuur de witte figuur een trap geeft, dit om op te roepen om een einde te maken aan de onderdrukking van het apartheidsregime.

Apartheidswetten

Het gevoel van onderdrukking en machteloosheid dat het werk oproept, was in het apartheidsregime juridisch verankerd. De ‘Population Registration Act stelde een systeem van rassenidentificatie en – registratie in, op basis waarvan mensen vanaf hun geboorte worden geclassificeerd in een van de vier verschillende rassengroepen: wit, gekleurd, Bantoe (zwart-Afrikaans) of Aziatisch (Indische of Pakistaanse origine). Het zogenaamde Buro vir Rasseklassifikasie bepaalde het ras van een persoon op basis van linguïstische en sociale factoren, zoals kennis van het Afrikaans, woonplaats, werk en eet-en drinkgewoonten. Daarnaast werd ook rekening gehouden met uiterlijke kenmerken, zoals huidskleur, gezichtsvorm en textuur van het haar. Zo werd in sommige gevallen de zogenaamde ‘potloodtest’ gehanteerd: bij twijfel over de kwalificatie werd een potlood op de haren van een persoon geplaatst. Indien het potlood bleef steken, werd die persoon als Bantoe geclassificeerd. Als gevolg van deze wetgeving werden families uit elkaar gehaald doordat ouders en kinderen binnen een andere rassengroep konden worden gekwalificeerd.

Binnen dezelfde ideologie van rassenscheiding en ‘white supremacy’ werden tal van wetten aangenomen. Onder de ‘Immorality Acts werden het interraciale huwelijk en seksuele contacten verboden, met straffen van 5 tot 7 jaar opsluiting bij overtreding. Om het contact tussen de rassen te beperken, werden eveneens aparte openbare voorzieningen voor blanken en niet-blanken ingesteld, werd de activiteit van niet-blanke vakbonden beperkt en werd deelname aan de nationale overheid voor niet-blanken ontzegd. De ‘Group Areas Act verplichtte blanke, zwarte, gekleurde en Aziatische mensen in Zuid-Afrika te leven en te werken in aparte groepsgebieden die aan hun groep waren toegewezen. Hun eigendomsrechten en zakelijke rechten zouden beperkt blijven tot die gebieden. Dit betekende dat veel mensen uit hun huizen werden verdreven en op een vreemde plek moesten gaan wonen. Door deze wet werden veel zwarten in Zuid-Afrika uit de stedelijke gebieden van Transvaal en Johannesburg verwijderd naar de zogenaamde ‘townships’. Overheid en onderwijs werden in de zwarte ‘homelands’ georganiseerd op basis van de ‘Bantu Education Act’ en ‘Bantu Authorities Act’. De zwarte bevolking kon, op grond van de zogenaamde ‘Pass Laws’ enkel de blanke gebieden betreden indien ze over een pas beschikten. Het niet dragen van de pas, het verkeerd plaatsen ervan, of het laten stelen ervan, kon leiden tot arrestatie en gevangenisstraf. Elk jaar werden meer dan 250.000 zwarten gearresteerd voor technische delicten in het kader van de Pass Laws. De pas werd dan ook het meest verachte symbool van de apartheid.

Internationale reactie op het apartheidsregime

Zonder twijfel zijn er onder het apartheidsregime flagrante mensenrechtenschendingen begaan. Reeds in 1965 werd in ‘the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (ICERD)’ het apartheidsregime international veroordeeld.
Art. 3 ICERD bepaalt:

‘States Parties particularly condemn racial segregation and apartheid and undertake to prevent, prohibit and eradicate all practices of this nature in territories under their jurisdiction.’

Het Internationaal Gerechtshof (ICJ) heeft in de zaak Zuidwest-Afrika duidelijk gemaakt dat de norm van non-discriminatie of niet-scheiding op grond van ras een regel van het internationale gewoonterecht is geworden. In art. 7 (1) j Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof wordt de misdaad van apartheid als een aparte vorm van het verbod op misdaden tegen de mensheid ingeschreven.

Apartheid en persoonlijke autonomie (art. 8 EVRM)

Daarnaast mag niet onderschat worden welke invloed het apartheidsregime moet gehad hebben op de persoonlijke autonomie van de voornamelijk zwarte bevolking. In het licht van artikel 8 EVRM wordt persoonlijke autonomie beschouwd als een sfeer waarin individuen vrijelijk de ontwikkeling en vervulling van hun persoonlijkheid kunnen nastreven (A.-M.V. v. Finland, § 76; Brüggemann en Scheuten v. Duitsland) Tevens worden het recht op persoonlijke ontwikkeling en het recht om relaties met andere mensen en de buitenwereld aan te gaan en te ontwikkelen, beschermd (Niemietz v. Duitsland, § 29; Pretty v. Groot-Brittanië, §§ 61 and 67; Oleksandr Volkov v. Oekraïne, §§ 165-167; El Masri v. voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië). Onder het apartheidsregime was geen ruimte voor persoonlijke vrijheid en autonomie van de zwarte bevolking, doordat ze bewust onderdrukt werd door een blanke minderheid op vlak van onderwijs, alsook sociale, economische en culturele ontwikkeling. De vrije keuze om seksuele relaties en huwelijken aan te gaan was hen bovendien volledig ontzegd op basis van de Immorality acts.

Anti-apartheid en einde van het regime

Het werk Free South Africa heeft, vanzelfsprekend in combinatie met wereldwijde publieke druk van de VN, politici en burgers, het bewustzijn rondom de apartheid vergroot en verandering in Zuid-Afrika gestimuleerd. Een golf van protesten leidde uiteindelijk tot de vrijlating van Nelson Mandela – de advocaat/activist en 30-jarige gevangene van de Zuid-Afrikaanse regering – uit de gevangenis op het Robbeneiland. Bijna tien jaar later werd onder president Mandela in 1994 definitief een einde gesteld aan de apartheid.

Kato De Schepper is studente Master in de Rechten aan de KU Leuven. Deze blogpost is gebaseerd op een paper geschreven in het kader van het werkcollege Rechten van de mens aan het Leuven Centre for Public Law.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.