Kunst & Recht (I): Gedwongen opname. They tried to make me go to rehab but I said no, no, no

Print Friendly, PDF & Email

In de blogreeks Kunst & Recht maakt elke blogpost de sprong van een element uit de wereld van de kunst in ruime zin naar de wereld van het recht. Vertrekkend van bijvoorbeeld een lied of een schilderij wordt de lezer geleid naar rechtspraak van het EHRM. In deze blogpost doet Amy Winehouses Rehab nadenken over gedwongen medische behandelingen en persoonlijke autonomie.

Het recht om rehab te weigeren

Rehab van Amy Winehouse is ontegensprekelijk één van de bekendste nummers over verslaving en de bijhorende afkickproblematiek. Naast een erg aanstekelijk deuntje, bevat het nummer ook een belangrijke boodschap: wie niet wil opgenomen worden ter behandeling van een verslaving, kan hier gewoon ‘no, no no tegen zeggen. Op het eerste zicht hoeft dit niemand te verbazen. Meer nog, het lijkt erg vanzelfsprekend om te stellen dat het maken van dergelijke beslissingen een uiting is van iemands persoonlijke autonomie.  Niemand kan je namelijk dwingen om medische of psychologische zorgen te ondergaan.

Dit vanzelfsprekende uitgangspunt vindt ook steun in de rechtspraak van ons belangrijkste mensenrechtenhof. Zo heeft het EHRM doorheen de afgelopen decennia een duidelijk standpunt ingenomen over de do’s and don’t’s van gedwongen medische behandelingen. In Glass v Groot-Brittannië stelt het Hof bijvoorbeeld dat het een schending is van het recht op privéleven om een zwaar gehandicapt kind te behandelen, als de ouders dit uitdrukkelijk weigeren en hierop ook geen rechterlijk toezicht mogelijk is. Daarnaast is het echter wel toegelaten om kleinere medische testen, zoals een bloedtest om afstamming vast te stellen, op rechterlijk bevel uit te voeren (X v Oostenrijk).

Naar analogie met dergelijke rechtspraak is het duidelijk dat Amy en anderen in dezelfde situatie dus terecht sterk in hun schoenen staan wanneer ze weigeren om in rehab te gaan. Toch is het noodzakelijk om dit punt verder te nuanceren. Is het nog steeds zo vanzelfsprekend om een opname en de bijhorende medische en psychologische zorgen te mogen weigeren wanneer je als verslaafde een gevaar vormt voor jezelf en je omgeving? En vormen mensen die kampen met een verslaving niet per definitie een gevaar voor zichzelf?

Analyse vanuit mensenrechtelijk standpunt

Wanneer we deze problematiek analyseren vanuit een mensenrechtelijk standpunt, is het eerste grote pijnpunt dat er geen vastomlijnde definitie bestaat van het recht op persoonlijke autonomie. Of dit recht ook het weigeren om opgenomen te worden ter behandeling van een verslaving omvat, is dus vatbaar voor interpretatie. Hoewel het EHRM zich hier nog niet expliciet over heeft uitgesproken, kunnen we wel terugvallen op de algemene definitie die het Hof gebruikt: persoonlijke autonomie is het recht om activiteiten uit te oefenen, zelfs als die worden beschouwd als schadelijk of gevaarlijk voor het individu (Pretty v Groot-Brittanië). Het recht op persoonlijke autonomie beschermt dus weigeringsbeslissingen, zelfs als die tot gevolg hebben dat de betrokkene hierdoor gevaarlijke activiteiten voortzet en een verslaving in stand houdt.

Kan er dan niets begonnen worden tegen een opstandige Amy Winehouse, die weigert om in rehab te gaan? Het is belangrijk om in herinnering te brengen dat geen enkel mensenrecht ongelimiteerd kan worden uitgeoefend. In sommige gevallen zal het toch mogelijk zijn om iemands recht op persoonlijke autonomie in te dijken, indien dit gerechtvaardigd is om bijvoorbeeld de openbare zeden en de mensenrechten van anderen te beschermen (Besson 2014). Op basis hiervan kan het dus inderdaad mogelijk zijn om iemand die kampt met een verslaving gedwongen op te nemen, indien zo’n opname ook proportioneel en noodzakelijk is. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer de persoon effectief een gevaar vormt voor zichzelf of zijn omgeving.

Toch is het belangrijk om de mogelijkheid en het nut van dergelijke gedwongen zorgen te nuanceren. Hoewel het vanuit een mensenrechtelijk perspectief dus toegelaten kan zijn in bepaalde ontspoorde situaties, is dit zeker niet het uitgangspunt. Integendeel: het uitgangspunt blijft de autonomie van de betrokkene om ‘nee’ te zeggen. Daarnaast is het ook zo dat een gedwongen opname in de meerderheid van de gevallen geen wondermiddel is. Gelet op het uitzonderlijke karakter zal een dergelijke opname eerder dienen als beschermingsmaatregel dan als zorgverstrekking.

Conclusie

Deze harde waarheid demonstreert de sombere keerzijde van de medaille van de persoonlijke autonomie. Hoewel dit fundamentele recht ontegensprekelijk een belangrijke vrijheid voor ieders persoonlijke leven betekent, kan het in andere gevallen ook tot bezorgdheid en wanhoop leiden voor de betrokken omgeving. Het is een moeilijk te bewaren evenwicht, wat ook blijkt uit de afweging die het EHRM steeds moet maken in zijn beslissingen.

Om deze redenen toont Rehabin combinatie met Amy’s levensverhaalaan hoe verregaand de gevolgen kunnen zijn als iemand weigert om hulp te zoeken. Dit is inderdaad een terechte uiting van het recht op persoonlijke autonomie, zoals in het nummer zo krachtig wordt benadrukt. Tegelijk brengt Rehab ons ook in herinnering dat het steeds de betrokkene zelf is die de eerste stap moet zetten om de problemen aan te pakken. Gedwongen hulp kan in theorie, maar dit zal zelden iemand van een verslaving bevrijden. Het recht op persoonlijke autonomie betekent dus het winnen van een slag voor de betrokkene die niet in behandeling wil, maar op lange termijn mogelijk het verliezen van de oorlog.

Hannelore Thijs is studente Onderzoeksmaster in de Rechten aan de KU Leuven. Deze blogpost is gebaseerd op een paper geschreven in het kader van het Themavak en het werkcollege Rechten van de mens. 


H. THIJS, "Kunst & Recht (I): Gedwongen opname. They tried to make me go to rehab but I said no, no, no", Leuven Blog for Public Law, 9 July 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/kunst-recht-gedwongen-opname-they-tried-to-make-me-go-to-rehab-but-i-said-no-no-no (geraadpleegd op 1 December 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.