Klimaatzaken zijn de rechtsstaat in actie

Print Friendly, PDF & Email

Tussen 16 en 26 maart vinden de pleidooien plaats in de Belgische klimaatzaak. Het klimaatdebat komt volop op gang en enkele jonge onderzoekers roepen alvast op tot nuance in plaats van polarisatie.

De tijd dat Anuna en Greta het nieuws domineerden in plaats van Marc, Steven en Erika, lijkt ver achter ons te liggen. Vandaag huiveren we misschien bij het idee hoe dicht bij elkaar die jongeren over straat marcheerden. En geen tiener die nog denkt aan spijbelen na maanden van thuisleren. Maar met de lente ontwaakt de klimaatdiscussie uit haar winterslaap. Weldra kijken we naast de coronacurves ook dagelijks naar de klimaatveranderingscurves, nu de pleidooien in de Belgische klimaatzaak volop aan de gang zijn.

Klimaatzaken en klimaatdebat

In deze zaak roept de vzw Klimaatzaak de federale en de gewestelijke overheden op het matje voor hun klimaatbeleid. Er zouden meer inspanningen nodig zijn, met als finaal doel een versnelde reductie van de broeikasgasemissies naar nul in 2050. Om een bevel in die zin te bekomen, verwijt Klimaatzaak de overheden twee zaken: een burgerrechtelijke fout en een schending van fundamentele rechten. Via beide wegen luidt de eis: hou de overheden verantwoordelijk.

De Belgische klimaatzaak lijkt sterk op de succesvolle Nederlandse klimaatzaak. De rechter veroordeelde de overheid tot een reductie met ten minste 25% van de jaarlijkse Nederlandse broeikasgasemissies tegen 2020 ten opzichte van 1990. Het succes van de klimaatzaak in het Noorden is geen garantie voor succes in België. Het is wel een leerschool voor wat ons te wachten staat: verhitte discussies. En zoals vaak bij maatschappelijk gevoelige onderwerpen ligt polarisatie op de loer, denk maar aan de coronamaatregelen, de IS-moeders of de stikstof-megastallen. Zet u schrap voor een partijtje framing van het debat als een oppositie tussen geiten-wollen-sokken-dromers en techno-optimisten, maar vooral, tussen democratisch verkozen beleidsmakers en activistische rechters. Polarisatie verkoopt nu eenmaal goed. En dat is jammer. Het klimaatdebat verdient beter.

Vragen op het bord van de rechter

Dat tegen de overheden juridische stappen mogelijk zijn, is normaal. Ook overheden zijn in een rechtsstaat aan de rechtsregels gehouden. Zij onderschreven de fundamentele mensenrechten en al geruime tijd geldt dat zij, zoals de burger, principieel aansprakelijk kunnen zijn voor eventuele fouten. Dat deze vragen op het bord van de rechter komen, behoeft dus niet te verbazen.

Voor het concreet beantwoorden van deze vragen zal de rechter zich wel in een mijnenveld begeven. Zo moet de rechter bepalen hoe ver overheden (minstens) moeten gaan in het beschermen van mensenrechten, wetende dat die rechten doorgaans niet absoluut zijn en dat de middelen niet volstaan om ze allemaal hoog op de prioriteitenlijst te plaatsen. De rechter moet ook bepalen welke afdwingbare verplichtingen de overheden hebben onderschreven inzake klimaatbeleid. Denk bijvoorbeeld aan de doelstellingen van het zogenoemde Klimaatakkoord van Parijs – binden zij die overheden wel? En zo ja, hebben de overheden ze dan niet gerespecteerd? Nog gevoeliger is de vraag hoe ver de rechter vervolgens kan gaan om niet-nageleefde verplichtingen af te dwingen. Kan de rechter de overheid enkel terug naar de tekentafel sturen? Of is een bevel om specifieke maatregelen te nemen ook mogelijk? Die vragen zijn zonder meer boeiend, maar in het licht van de huidige wetgeving en rechtspraak nog niet zonneklaar.

Democratische rechtsstaat

Waar volgens velen het schoentje vooral knelt, is dat de rechter bij het beantwoorden van die moeilijke vragen een beoordeling doet van het gevoerde klimaatbeleid. Die vaststelling op zich volstaat voor velen om “help, daar zijn de activistische rechters!” te schreeuwen. Deze heisa is volgens ons niet nodig. De rechters maken geen beleid, maar zien toe op de naleving van het recht. Daarnaast is het niet omdat de rechterlijke controle betrekking heeft op beleid, dat elke controle onmogelijk is. Wel zeker is dat de grens bewaren tussen rechtspreken en beleid maken in de praktijk allesbehalve gemakkelijk is; maar moeilijk gaat ook.

De rechter is de ultieme bewaker van de rechtsgrenzen. Meer nog, volgens ons is dit precies hoe een democratische rechtsstaat werkt. Een wetgever die te weinig doet en de rechten van burgers schendt, zal door de rechter teruggefloten worden. Omgekeerd creëert de wetgever het raamwerk, de lijntjes waarbinnen de rechter moet kleuren. Hoe vager en ruimer dat rechtskader, hoe meer marge voor de rechter en hoe meer verantwoordelijkheid ook.

Om al die redenen roepen we op om de rechterlijke toetsing niet te framen als een oorlogsverklaring naar de wetgever en de beleidsvoerders toe. De wetgevers, beleidsvoerders en rechters vormen immers elkaars checks and balances. Ze houden elkaar in evenwicht. Klimaatzaken zijn dan ook geen testcase voor onze democratie met de rechters als putschisten. Veeleer zijn ze in de ongekende crisis waar we op afstevenen, een begrijpelijke reactie wanneer het overheidsbeleid volgens de burgers faalt. Het bewijs dus van een democratische rechtsstaat in actie.

Françoise Auvray en Christopher Borucki zijn als onderzoekers verbonden aan het instituut voor verbintenissenrecht, KU Leuven.
Tim Bleeker is als onderzoeker verbonden aan het Centre for Water, Oceans and Sustainability Law, Universiteit Utrecht.
Laura Burgers is als onderzoekster verbonden aan het Amsterdam Centre for Transformative Private Law, Universiteit van Amsterdam.
Pieter Gillaerts is verbonden aan het Leuven Centre for Public Law, KU Leuven.
Thijmen Nuninga is als onderzoeker verbonden aan het instituut voor privaatrecht, Universiteit Leiden.

Alle auteurs schrijven in eigen naam.

Deze blogpost verscheen eerder als opiniestuk in De Tijd.


Françoise AUVRAY, Christopher BORUCKI, Tim BLEEKER, Laura BURGERS, Pieter GILLAERTS & Thijmen NUNINGA, "Klimaatzaken zijn de rechtsstaat in actie", Leuven Blog for Public Law, 19 March 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/klimaatzaken-zijn-de-rechtsstaat-in-actie (geraadpleegd op 21 October 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.