Klimaat en omgevingsrecht: naar een atmosfeerverandering in de bestuursrechtspraak?

Print Friendly, PDF & Email

Klimaat en duurzaamheid blijven de maatschappelijke gemoederen beroeren en staan steeds prominenter op de agenda. Dit roept ook belangrijke juridische vragen op. Een bijzondere blogreeks plaatst deze belangrijke en omvangrijke thematiek in de kijker. In deze bijdrage licht Laurens De Brucker toe hoe het klimaat, als maatschappelijk relevant thema, stilaan ook het omgevingsrecht binnensluipt.

In het kader van het milieu-acquis kan het jaar 2021 zonder meer beschouwd worden als de spreekwoordelijke hoogmis van de klimaatrechtspraak. Niet alleen werd de nationale rechtspraktijk met het vonnis in de Belgische Klimaatzaak voor het eerst geconfronteerd met een civielrechtelijke klimaatuitspraak. Tevens leert een lezing van de bestuursrechtspraak dat ook de Raad voor Vergunningsbetwistingen en de Raad van State het klimaat steeds vaker een vooraanstaande rol toebedelen. Enigszins geruisloos lijkt het klimaat dan ook de atmosfeer van het omgevingsrecht binnen te glippen.

Het tankstationarrest van de Raad voor Vergunningsbetwistingen

Een eerste bewijs voor de vermelde stille intrusie kan worden aangetroffen in de rechtspraak van de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

Dat is bijvoorbeeld te zien in een arrest van 22 april 2021 naar aanleiding van een omgevingsvergunningsaanvraag voor de bouw en de exploitatie van een nieuw tankstation in Boechout. Daarin oordeelde de Raad immers dat een omgevingsvergunning niet kan worden verleend indien de vergunningverlenende overheid geconfronteerd wordt met een verplicht in te winnen negatief advies, waaruit blijkt dat een aangevraagd project onwenselijk is in het licht van doelstellingen of zorgplichten die gehanteerd worden binnen andere beleidsvelden dan de ruimtelijke ordening. In het bijzonder stelde de Raad in dit verband dat de zorg voor het klimaat beschouwd moet worden als een doelstelling of zorgplicht in de zin van artikel 4.3.4 VCRO. Zeker wanneer de vergunningverlenende overheid het Burgemeestersconvenant voor Klimaat en Energie heeft ondertekend, is dit volgens de Raad het geval.

Hoewel het tankstationarrest geenszins aanleiding zal geven tot een universele verplichting voor vergunningverlenende overheden tot het uitvoeren van een klimaattoets, mag de precedentswaarde van deze bestuursrechtelijke klimaatuitspraak zeker niet onderschat worden. Het gegeven dat de Raad voor Vergunningsbetwistingen uitdrukkelijk erkent dat een onverenigbaarheid van een project met klimatologische doelstellingen aanleiding kan geven tot een vergunningsweigering, getuigt immers van een duidelijk evolutief inzicht. Na het stikstofarrest, waarin reeds een hernieuwd en versterkt milieubelang kon worden ontwaard, maakt dit mogelijk een volgende stap in een voortschrijdende mentaliteitswijziging uit.

De voornaamste en meest betekenisvolle gevolgtrekking die uit het tankstationarrest kan worden afgeleid, betreft dan ook het gegeven dat klimaatargumenten volgens de Raad voor Vergunningsbetwistingen niet bij voorbaat buiten beschouwing mogen worden gelaten in de context van besluitvorming omtrent omgevingsvergunningen. Tevens onderstreept de besproken rechtspraak dat  lokale (vergunningverlenende) overheden een niet te miskennen rol kunnen spelen binnen het klimaatvraagstuk en dat het klimaat gaandeweg zijn plaats opeist in het vergunningenbeleid.

De klimaatrechtspraak van de Raad van State

Ook in de rechtspraak van de Raad van State lijkt het klimaat een eminentere rol te claimen.

In dit verband kan vooreerst gewezen worden op een arrest van 16 januari 2020. De Raad aanvaardde daarin uitdrukkelijk de verwijzing naar de geografische ligging van een bedrijf in overstromingsgebied en het argument dat er ten gevolge van de klimaatverandering intensere overstromingen te verwachten vallen, als wettige motieven ter verantwoording van het belang bij een vordering tot nietigverklaring. Uit dit arrest kan dan ook worden afgeleid dat het ervaren van negatieve gevolgen van de klimaatverandering aan verzoekende partijen in welbepaalde gevallen het rechtens vereiste belang bij een verzoekschrift tot nietigverklaring kan verschaffen.

Ook ten gronde kwam het klimaatvraagstuk in recente rechtspraak voor de dag. In een arrest van 24 juni 2021, waarin uitspraak moest worden gedaan over de grondwettigheid van de clicheringstechniek voor windturbines, oordeelde de Raad van State immers op grond van klimaatgerelateerde overwegingen dat de vermelde clicheringstechniek in overeenstemming is met het gelijkheidsbeginsel. Inzonderheid stipuleerde de Raad dat het bevorderen van hernieuwbare energie, als doelstelling van algemeen belang, een objectieve verantwoording uitmaakt voor eventuele verschillen in behandeling omwille van de urgentie en de noodzaak van het behalen van de Vlaamse klimaatdoelstellingen.

De strijd tegen klimaatopwarming kan volgens de Raad van State aldus als justificatie fungeren voor welbepaalde keuzes van de decreetgever, die resulteren in een verschillende behandeling van de betrokken actoren.

Nog heel wat werk op de plank

Dat het klimaat het omgevingsrecht langzaam binnen duikelt, is zonder meer een uitstekende zaak te noemen. Een efficiënt klimaatbeleid veronderstelt immers dat in alle bestuurssegmenten, en aldus ook op het niveau van de vergunningverlening, aandacht wordt besteed aan de klimaatproblematiek.

Evenwel zijn er op heden nog een aantal belangrijke hordes die moeten worden genomen, alvorens het klimaat en het omgevingsrecht als een symbiotische tandem zullen kunnen functioneren.

In dit verband kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de omstandigheid dat er in het kader van de omgevingsvergunningsprocedure thans geen solide decretale rechtsbasis bestaat voor het uitvoeren van een klimaattoets. In het licht van de veranderende maatschappelijke omstandigheden en de centrale positie die het klimaat in onze dagdagelijkse praktijk  opeist, valt dit echter nog moeilijk te begrijpen. Een decretaal optreden dringt zich te dezen dan ook op.

Verder kan ook gewezen worden op het gegeven dat nagenoeg alle klimaatdoelstellingen enkel verankerd werden in beleidsdocumenten en zij, gelet op deze eerder politieke inslag, moeilijk juridisch kunnen worden afgedwongen. Opdat het klimaat daadwerkelijk als een nuttig en afdwingbaar omgevingsrechtelijk beoordelingscriterium zou kunnen worden gehanteerd, lijkt een decretale boekstaving van de klimaatambities dan ook aangewezen.

Desondanks kan de omstandigheid dat het klimaat in de bestuursrechtspraak thans steeds meer op de voorgrond treedt, vanuit klimatologisch en energietransitioneel oogpunt enkel worden toegejuicht.

Laurens De Brucker is advocaat bij Xirius Public en als doctoraal onderzoeker verbonden aan het Leuven Centre for Public Law.


Laurens DE BRUCKER, "Klimaat en omgevingsrecht: naar een atmosfeerverandering in de bestuursrechtspraak?", Leuven Blog for Public Law, 17 December 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/klimaat-en-omgevingsrecht-naar-een-atmosfeerverandering-in-de-bestuursrechtspraak (geraadpleegd op 17 January 2022)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.