Is de heilige graal uit artikel 35 Gw. een lege kelk?

Print Friendly, PDF & Email

Te pas en te onpas wordt artikel 35 van de Grondwet van stal gehaald als de ‘laatste Belgische oplossing’. De overdracht van de residuaire bevoegdheden zou het land van de afgrond kunnen redden. Was het maar zo simpel. Drs. Karel Reybrouck licht toe.

Alleen wat we vinden beter samen te kunnen doen, moeten we samen doen. Dat is artikel 35 G.W., de gouden regel van de subsidiariteit.” Met die woorden wees koninklijk onderhandelaar Koen Geens (CD&V) naar het legendarische grondwetsartikel 35 als oplossing voor de huidige politieke patstelling. Nochtans is dit constitutionele ‘monster van Loch Ness’ allerminst de heilige graal die de Belgische democratie een langer leven kan schenken.

Copernicus

Eerst een stapje terug. Vandaag beschikken de gemeenschappen en de gewesten enkel over toegewezen bevoegdheden, zoals onderwijs, leefmilieu en dierenwelzijn. Alle bevoegdheden die niet zijn toegewezen, de residuaire bevoegdheden dus, komen toe aan de federale overheid (bv. veiligheid, strafrecht, luchtvaart). De uitvoering van artikel 35 Gw. zou dit principe omdraaien en zo een ‘Copernicaanse revolutie’ teweegbrengen: de federale overheid beschikt enkel over toegewezen bevoegdheden, alle andere bevoegdheden komen toe aan de deelstaten.

De naam is goed gekozen. Net zoals de ‘Copernicaanse omwenteling’ heeft het omkeren van de residuaire bevoegdheid een grote symbolische waarde, zonder in de praktijk veel te veranderen. Écht grote veranderingen, zoals de overdracht van de gezondheidszorg, de sociale zekerheid, de fiscaliteit of justitie, zijn mogelijk zonder het omkeren van de residuaire bevoegdheden. De heilige graal uit artikel 35 Gw. is eigenlijk niets meer dan een noodzakelijke bevoegdheidsverdelende handigheid. Omdat het onbegonnen werk is om iedere mogelijke aangelegenheid te benoemen en vervolgens toe te kennen aan het ene of het andere bestuursniveau (al is het maar omdat maatschappelijke evoluties telkens weer nieuwe vormen van regelgevend optreden verlangen), moet een bepaald overheidsniveau instaan voor de materies die niet voorzien zijn door de bevoegdheidsverdeling. De techniek van de residuaire bevoegdheid zorgt ervoor dat er geen bevoegdheidsvacuüm ontstaat.

Offshore windmolens

Een illustratie uit de energiesector: de gewesten zijn bevoegd voor de gasdistributie, het elektriciteitsvervoer en hernieuwbare energie. Kernenergie en energieproductie zijn toegewezen federale bevoegdheden. De niet-toegewezen energiebevoegdheden (bv. de bevoorradingszekerheid, de strategische reserve en de off shore-windmolenparken) komen residuair toe aan de federale overheid. Als artikel 35 Gw. wordt uitgevoerd, dan worden deze residuaire energiebevoegdheden gedefederaliseerd, tenzij zij alsnog worden ingeschreven op de lijst met toegewezen federale bevoegdheden.

Een prikkelende vraag. Stel dat artikel 35 Gw. al meteen in 1993 was uitgevoerd, had België dan kunnen uitgroeien tot een wereldspeler in off shore-windenergie? Pas in de jaren 2000 kwam de residuaire bevoegdheid voor windenergie in de Noordzee bovendrijven (de Belgische territoriale zee is geen Vlaams grondgebied). Tenzij ‘energieopwekking in de Noordzee’ meteen ook op de lijst met federale bevoegdheden was geplaatst, hadden Vlaanderen, Wallonië en Brussel over de residuaire bevoegdheid beschikt om deze parken te bouwen. In dat geval hadden deze overheden waarschijnlijk eerst een samenwerkingsakkoord moeten sluiten. En dat duurt jaren.

Mont Ventoux

Het hoeft niet te verbazen dat artikel 35 Gw. al een kwarteeuw dode letter bleef. Oud-premier Dehaene was zich van in het begin bewust van de uitvoeringsmoeilijkheden van dit artikel, dat werd ingeschreven om de steun van de Volksunie aan de vierde staatshervorming te verzekeren. Naast de vraag aan wie de residuaire bevoegdheden moeten toekomen (de gemeenschappen of de gewesten, of misschien aan allebei?), is het opstellen van een lijst met federale bevoegdheden aartsmoeilijk. Hoe lang zullen de onderhandelingen hierover wel niet aanslepen, als we weten dat de overdracht van een beperkt aantal bevoegdheden de politiek vaak maandenlang verlamt? Met de woorden van Antwerps hoogleraar Velaers: een coureur die niet over de Kemmelberg geraakt, doet best geen poging om daags nadien de Mont Ventoux te beklimmen.

En wat zou het resultaat van die Copernicaanse omwenteling zijn? Een overgang naar het confederalisme misschien? Allerminst. Ook in Duitsland, de Verenigde Staten en Maleisië (art. 77 Maleisische Grondwet) ligt het residu bij de deelstaten, en dat zijn nochtans allemaal federale landen.

Natuurlijk kan artikel 35 Gw. als kapstok dienen om een grote bevoegdheidsverschuiving aan op te hangen (een hervorming die an sich niet veel te maken zal hebben met de vraag op welk niveau het residu ligt). Maar zelfs in de hypothese dat een zevende staatshervorming het aantal federale bevoegdheden flink uitdunt, biedt de uitvoering van artikel 35 Gw. geen sleutel tot deblokkering. Ook indien grote bevoegdheidspakketten naar de deelstaten gaan, zal het federaal bestel nog steeds een democratisch tekort vertonen. Bovendien zullen netelige kwesties als de afbouw van de staatsschuld, de fiscaliteit, de sociale zekerheid, ethische thema’s, veiligheid of justitie vermoedelijk ook na de uitvoering van artikel 35 Gw. op de federale formatietafel liggen.

De huidige federale patstelling is veel meer een symptoom van een verziekt (partij)politiek systeem en een crisis van de representatieve democratie dan van onze suboptimale bevoegdheidsverdeling. De oplossing schuilt niet in het oplossen van België, maar wel in een herwaardering van de federale democratie. Decennialang met de rug naar elkaar samenleven in een land met gesplitste partijen, gescheiden medialandschappen en afzonderlijke politieke ruimtes begint een zware tol te eisen. Dat een hervorming noodzakelijk is, staat buiten kijf. Eén artikeltje in de Grondwet uitvoeren, zal ruimschoots onvoldoende zijn.

Karel Reybrouck is als doctoraal onderzoeker in het Constitutioneel Recht verbonden aan het Leuven Centre for Public Law.

Een verkorte versie van deze blogpost verscheen als opiniebijdrage in de Standaard (10/03/2020)


K. REYBROUCK, "Is de heilige graal uit artikel 35 Gw. een lege kelk?", Leuven Blog for Public Law, 11 March 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/is-de-heilige-graal-uit-artikel-35-gw-een-lege-kelk (geraadpleegd op 27 October 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.