Informateur, (Pre)formateur, Bruggenbouwer – over de nood aan ‘Prudent Leaders’ in de Belgische politiek

Het Belgische politieke model kan alleen maar goed functioneren, wanneer er zogenoemde ‘prudent leaders’ aanwezig zijn. Dat zijn politici die bereid zijn om over de taalgrenzen heen op zoek te gaan naar compromissen. Bij gebrek aan dergelijke bruggenbouwers dreigt een verlamming van het systeem.

Van een unitaire staat naar een pacificatiedemocratie

In 1830 vormde België een unitaire staat. De macht berustte bij een centraal bestuur: het Belgische parlement en de Belgische regering. Die unitaire staat werd gedurende zes staatshervormingen langzaam uitgekleed door de deelstaten. Deze federalisering van België was een proces van conflictbeheersing en vreedzaam overleg, één van de basiskenmerken van onze huidige staatsvorm, de pacificatiedemocratie.

De voornaamste kenmerken van dit model zijn een brede coalitieregering, een ruime autonomie voor de subculturen, een proportionele vertegenwoordiging van de politieke partijen en een minderheidsveto. Het Belgische model voldoet aan deze vier criteria en wordt door Arend Lijphart – de geestelijke vader van dit model – een schoolvoorbeeld genoemd. Hoewel deze machine soms een beetje tegensputterde, heeft de Belgische pacificatiedemocratie gedurende decennia steeds gewerkt. De laatste jaren bleek de coalitievorming echter minder eenvoudig. Waarom lijkt dit nu niet meer te lukken?

Splitsing van het politieke debat

In de jaren vijftig werden de partijen omgevormd naar regionale partijen (zie bv. hier op p. 20). Daar ligt de oorzaak van wat we zien gebeuren in ons huidige politieke landschap. De splitsing van de partijen splitste ook het politieke debat. Dit werd onder meer duidelijk in aanloop naar de verkiezingen: in Vlaamse en Franstalige verkiezingsshows werden, op enkele uitzonderingen na, enkel politici van de eigen taalgroep uitgenodigd.

Kortom, de debatten worden naast elkaar gevoerd. Dit gegeven wordt nog versterkt door de afwezigheid van een kieskring voor heel België. Het perverse effect hiervan is dat politici die in het federale parlement geacht worden heel België te vertegenwoordigen, in feite enkel aan hun regionale achterban (electorale) verantwoording verschuldigd zijn. Toch leek dit systeem gedurende decennia op een goede manier, maar toch een beetje à la belge, te werken. Ondanks de verdeeldheid tussen de politieke partijen, slaagde de partijtop er binnen de coalitieregering steeds in deze verschillen te overstijgen in een regeerakkoord dat het karakter had van een compromis. Om een dergelijk akkoord te bereiken, zagen politici zich genoodzaakt om verder te kijken dan de eigen politieke achterban en waar nodig water bij de wijn te doen.

Nood aan ‘prudent leaders’

Wat is er dan veranderd? Een model als het Belgische – de pacificatiedemocratie – kan alleen maar werken als er ‘prudent leaders’ aanwezig zijn. Het gaat om politici die zich opstellen als bruggenbouwers en die bereid zijn om over de taalgrenzen heen steeds compromissen te zoeken. Naast deze bereidheid moeten de politieke leiders ook in staat zijn om dergelijke compromissen, die wezenlijk ook uit toegevingen bestaan, aan hun achterban te ‘verkopen’. Vandaag de dag blijkt het electoraal echter niet interessant om een dergelijk discours te voeren.

Bij gebrek aan bruggenbouwers dreigt het systeem in een comateuze toestand te belanden, met records van 541 dagen zonder regering tot gevolg. Deze verlamming van het systeem wordt in de hand gewerkt door politici die het systeem willen beëindigen en niet meer bereid zijn om tot een compromis te komen. De veto’s die door de partijen over de taalgrens heen worden gesteld en de roep naar confederalisme, zijn dan ook een self-fulfilling prophecy.

Andere dan communautaire breuklijnen

In het politieke debat worden de verschillen tussen landgenoten aan weerszijden van de taalgrens geregeld op de voorgrond geplaatst. Die nadruk op de communautaire breuklijn mag ons echter niet blind maken voor andere breuklijnen in ons land. Dat de breuklijn niet altijd samenvalt met de taalgrens, werd bijvoorbeeld geïllustreerd door de onenigheid binnen de regering Michel I over migratie. Daarover bestond namelijk meer eensgezindheid binnen België dan binnen Vlaanderen.

De politici zullen bij de regeringsvorming hoe dan ook moeten spelen met de kaarten die ze hebben. De vraag is in welke mate verantwoordelijkheid en prudent leadership het hierbij zullen halen op overtuiging en/of electoraal winstbejag. To be continued …

Lieselotte Schellekens is deeltijds assistent aan het Leuven Centre for public law. Daarnaast is ze advocate aan de balie van Brussel.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.