Het volk (ver)tegenwoordig(d): Brexit als een falen van de democratie?

Brexit

Meer dan twee jaar nadat het Britse volk zich in een referendum heeft uitgesproken voor het verlaten van de Europese Unie, lijkt een oplossing verder dan ooit. Het Britse parlement heeft de “deal” van Theresa May weggestemd zonder uitzicht op een alternatief. Het Brexit-debacle lijkt dan ook een straatje zonder einde te zijn. Een grandioos falen van de democratie. Het lijkt vanzelfsprekend om vooral het referendum van 2016 met de vinger te wijzen en in het Brexit-referendum het ultieme argument tegen referendums te zien, zoals heel wat politieke commentatoren – zowel in het Verenigd Koninkrijk als in België – lijken te doen. In het licht van een Brexit-campagne vol haat en misinformatie zou je inderdaad geneigd zijn om hiermee akkoord te gaan. Dergelijke omstandigheden maken het voor een bevolking immers onmogelijk om zich op een eerlijke, onderbouwde manier uit te spreken over dit complexe thema. Dit zou echter een te eenvoudige analyse zijn. Het echte falen ligt immers dieper en is in de eerste plaats een systemisch falen van de vertegenwoordigende democratie, zowel op Brits als op Europees niveau.

*English summary below*

Blame the Brits?

Het debat over de Brexit en de EU in het referendum was inderdaad verziekt en van lage kwaliteit, maar dat was het al jaren. Britse politici hebben decennialang nagelaten om de werking van de EU en de EU-regelgeving op een eerlijke manier aan hun kiezers uit te leggen. Integendeel, de EU werd steeds misbruikt voor electoraal winstbejag op korte termijn. “Waarom moeten we besparen? ‘Europa.’” Dat EU-beslissingen nog steeds vooral beslissingen zijn van de 28 lidstaten, en dus ook van het Verenigd Koninkrijk, werd dan stilletjes verzwegen. Op lange termijn heeft dit een redelijk debat over de EU op nationaal niveau onmogelijk gemaakt omdat er simpelweg niemand overbleef die Europa nog op een geloofwaardige manier kon verdedigen. Waarom zouden kiezers tijdens de referendumcampagne naar Cameron luisteren wanneer die het had over de economische voordelen van de Unie, als diezelfde Cameron gedurende jaren extreem kritisch was over de EU? De waarschuwing dat een Britse uitstap een derde wereldoorlog waarschijnlijker zou maken, was gewoon lachwekkend uit de mond van iemand die tot kort vóór het Brexit-referendum geen goed woord over had voor de Europese Unie. Van zodra het lidmaatschap van de EU niet langer een vanzelfsprekendheid was, werd die spreidstand echter onhoudbaar.

Ook na het referendum zaten Britse vertegenwoordigers gekneld. Brexiteers die tijdens de referendumcampagne de hemel op aarde hadden beloofd, werden geconfronteerd met een moeilijke realiteit. In plaats van hun verantwoordelijkheid te nemen en hun kiezers te wijzen op de verschillende opties die realistisch openstonden, kozen zij ervoor om zich steeds verder terug te trekken in hun Brexit-fantasiewereld, hierin aangemoedigd door de Tabloid-pers. Dit alles culmineerde in de stemming in het House of Commons waarbij het Brexit-compromis dat door Theresa May was onderhandeld met de EU, werd weggestemd in de grootste nederlaag voor een Brits premier ooit. En dit alles zonder dat iemand een zinnig alternatief voorhanden heeft.

EU too?

De Europese Unie zelf ging evenmin vrijuit in het hele Brexit-verhaal. Dat de EU lijdt aan een democratisch deficit, is oud nieuws. Dat was ook in het geval van Brexit weer duidelijk te zien. Het toverwoord van de leave campaign was “control”. Het gevoel geen controle te hebben over de Europese besluitvorming zat er bij de Britse bevolking diep in. En wie kan het hen kwalijk nemen? Hoewel het Europees Parlement over de laatste jaren heen steeds aan macht heeft gewonnen, blijft de werking van dat parlement voor de gemiddelde burger grotendeels onzichtbaar. Bovendien hebben de recente crises aangetoond dat wanneer het er echt om gaat spannen, de lidstaten het laken opnieuw naar zich toe trekken en het Europees Parlement hoogstens achteraf een stempel van goedkeuring mag zetten, of zelfs helemaal niet meer in de besluitvorming betrokken wordt. Wanneer diezelfde nationale leiders vervolgens weigeren om de verantwoordelijkheid voor het EU-beleid op zich te nemen en zich liever achter de onzichtbaarheid van de EU verschuilen, is het geen wonder dat het Europese project elke aantrekkingskracht bij de bevolking verliest. Het is in die context, geworteld in een aantal fundamentele problemen van onze Europese en nationale democratieën, dat het Brexit-debat zo kon ontsporen.

The Way Out?

Om in de toekomst dergelijke debacles te vermijden zijn dan ook twee dingen noodzakelijk. Enerzijds moeten nationale vertegenwoordigers een eerlijker debat over de Europese Unie en haar beleid mogelijk maken door zich niet langer achter de onzichtbaarheid van de EU te verbergen, maar het gezamenlijke beleid van de EU ten opzichte van burgers te verdedigen als hun beleid, en niet als het “dictaat” van Brussel. Anderzijds moet een reëel perspectief op een meer democratische Europese Unie geboden worden. Een Europa van twee snelheden dat niet beperkt blijft tot het overdragen van bevoegdheden, maar waar een kerngroep van landen ook snelle vooruitgang kan boeken in het uitbouwen van een échte democratie, lijkt voor dit laatste de beste optie te zijn.

Ronald Van Crombrugge is assistent aan het Leuven Centre for Public Law. Zijn onderzoek focust op democratie, politieke participatie en referendums.

English summary

 

Rather than blaming the Brexit-referendum for the mess the UK currently finds itself in, politicians – both in the UK and the rest of the European Union – should take a hard look at their own behavior and how it contributed to Brexit. Rather than being the ultimate proof that referendums “do not work’, the failure of Brexit is rooted in deeper-seated problems of our representative democracies. In particular, in the fact that politicians refused to present the EU in an honest light for years, hiding behind the EU structures when EU policy had to be defended to the public. In order to avoid future debacles such as Brexit, we should tackle these structural democratic problems instead of continuing to blame the referendum.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.