Du passé faisons table rase?

Print Friendly, PDF & Email

Naar aanleiding van zijn nieuwe boek, De dwaling van de beeldenstormer, vraagt Koen Lemmens zich af of een samenleving die voortdurend in verandering is, en daarbij voortdurend moet afwegen welke praktijken, gewoonten en tradities te behouden en welke niet, geen inspiratie kan putten uit het constitutionalisme. Ook grondwetten verankeren immers beginselen met het oog op maatschappelijke stabiliteit, maar niet zo dat wijziging onmogelijk wordt.

Het Burgerlijk Wetboek, zelfs in zijn nieuwe versie, is duidelijk: de wet geldt enkel voor de toekomst. Dat is inderdaad hoe wetgevers te werk moeten gaan. Met de kennis van vandaag proberen ze om de toekomst vorm te geven. Alleen betekent dat natuurlijk ook omgekeerd dat de regels die we vandaag hanteren eigenlijk van gisteren zijn. De jurist navigeert daardoor gedurig tussen heden en verleden, als een automobilist, die de blik richt op het punt waar hij naartoe rijdt, maar tegelijk ook constant in de achteruitkijkspiegel kijkt om te zien of er geen gevaren uit de achtergrond opduiken.

Als juristen vinden we bij dat voortdurende switchen tussen heden en verleden vaak steun in de wetsgeschiedenis. De parlementaire stukken voor wetten, het Verslag aan de Koning voor Koninklijke besluiten, zelfs de argumentatie die rechters ontwikkelen in hun rechtspraak kunnen ons laten inzien waarom regels zijn wat ze zijn en welk doel ze nastreven. Dat maakt het ons mogelijk om vrij gemakkelijk hun ratio legis te achterhalen en, wanneer we van oordeel zijn dat deze ratio niet langer relevant is, de regels aan te passen.

(Juridische) wetten, regels en instellingen zijn nochtans niet de enige “voorschriften” en cultuurgoederen die ons overgeleverd worden. Omgangsvormen, sociale en culturele praktijken, taalvoorschriften worden ons allemaal overgeleverd door vorige generaties. En wij mogen daarmee aan de slag om ze vervolgens weer over te dragen aan de volgende generaties. Die op hun beurt zullen evalueren wat ze met dit erfgoed aan moeten: behouden, wijzigen of overboord gooien.

In mijn boek De dwaling van de beeldenstormer. Waarom we bewust moeten omgaan met traditie probeer ik na te denken over wat het betekent om als lid van een cultuurgemeenschap een schakel te zijn in dat transmissieproces. De overdracht is dan een invalshoek die toelaat om na te denken over de sociale zekerheid, onderwijs, taal, religie, de canon of nog de wijze waarop we morele opvattingen van vandaag retro-actief kunnen toepassen.

Het boek is geen bundeling conservatieve essays. Ik geloof helemaal niet dat tradities, gebruiken en gewoonten uit hun aard dwingend of goed zouden zijn. We moeten ze daarentegen constant kritisch bevragen. Daarbij speelt de gedachte dat ze geen natuurwetten zijn en niet in stenen tafelen gebeiteld staan. Ze hadden er perfect anders kunnen uitzien. Maar, zoals de socioloog Mark Elchardus dan altijd terecht opmerkt, het is evenmin zo dat ze daarom gewoon arbitrair zijn. Er kunnen best goede redenen zijn waarom onze praktijken de vorm aangenomen hebben die ze hebben. Het zijn die redenen die we éérst goed moeten doorgronden. Elke kritische bevraging begint met een correct begrip van het bevraagde. Daarna, in een vervolgfase, kan het debat gaan over het noodzakelijk aggiornamento van de praktijken. Wie te weinig geïnvesteerd heeft in het doorgronden van de betekenis of de raison d’être van een praktijk, dreigt er te gemakkelijk en op verkeerde gronden een oordeel over uit te spreken.

Maar er is meer, zelfs als we van oordeel zijn dat bijsturing nodig is, dan nog rijst er een vraag die de constitutionalist niet onbekend zal voorkomen. Want dan nog zal de vraag altijd zijn of een generatie keuzes mag en kan maken, die een volgende niet alleen binden maar ook diepgaand en beslissend raken.

Wie de intergenerationele dimensie bij het samenleven betrekt, beseft de dieperliggende maatschappelijke betekenis van de grondwetsgedachte. Willen we voldoende ruimte laten aan de toekomstige generaties, en tegelijk trouw blijven aan wie voor ons kwam, dan kunnen we alleen behoedzaam en bedacht evolueren. Goed wetende dat een samenleving die niet wil doodbloeden, geen andere keuze heeft dan te evolueren.

Koen Lemmens is hoogleraar Europees en internationaal mensenrechtenrecht, grondwettelijk recht en mediarecht aan het Leuven Centre for Public Law.

Koen Lemmens, De dwaling van de beeldenstormer. Waarom we bewust moeten omgaan met de traditie, Tielt, Lannoo, 2021, 279 p.


& Koen LEMMENS, "Du passé faisons table rase?", Leuven Blog for Public Law, 28 May 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/du-passe-faisons-table-rase (geraadpleegd op 13 June 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.