Desinformatie in een democratie: valkuilen op weg naar de waarheid

Print Friendly, PDF & Email

Het democratische debat staat onder druk door verschillende beleidscrisissen en het vertrouwen in democratie daalt. Daar komt een nieuwe crisis bovenop: een informatiecrisis. Desinformatie ligt als een bom onder actuele debatten. Bewogen door hun vrees voor destabilisatiecampagnes door buitenlandse mogendheden bewapenen enkele (democratische) (buur)landen zich met repressieve wetgeving. Dergelijke ontmijningstechniek staat nochtans op gespannen voet met de vrijheid van meningsuiting. Schieten ze met een kanon op een mug, of heiligt het doel de middelen?

Er hangt spanning in de lucht. Onze samenleving polariseert. Door de opeenvolging van grote beleidscrisissen staat het democratische debat onder druk en die druk neemt almaar toe. In dit onstuimige klimaat suddert bovendien een nieuwe crisis: een informatiecrisis. Fake news is hyperactueel en ondermijnt de actuele debatten. Of het nu gaat over de migratieproblematiek, de Europese Unie of Covid-19: de voorbeelden stapelen zich op. De zenuwachtigheid is voelbaar. Diepe polarisatie en desinformatie kunnen leiden tot een dalend geloof in de goede werking van de democratie en de rechtsstaat, zoals de situatie omtrent de verkiezingen in de Verenigde Staten ons vandaag leert. Hoewel er in België en Europa reeds mogelijkheden bestaan om strafbare content van het internet te halen, ontstaat er in enkele (democratische) (buur)landen een beweging die pleit voor de noodzaak van specifieke repressieve wetgeving als bewapening tegen “desinformatie”. Maar wat zijn de gevolgen voor de vrijheid van meningsuiting? Is het interessant voor België om deze trend te volgen? Op zoek naar inspiratie voor een mogelijk antwoord op deze vragen, kijken we in deze blogpost naar de situatie in Frankrijk en Duitsland.

Frankrijk, gidsland?

Op de avond van 3 januari 2018 lanceert de Franse president Emmanuel Macron tijdens zijn nieuwjaarspersconferentie zijn voornemen om wetgevende actie te ondernemen tegen “fake news”. Het voorgaande jaar werd zijn verkiezingscampagne geconfronteerd met enkele schandalen die onwaar bleken te zijn, gelanceerd door media onder controle van het Kremlin. Met de toenemende invloed van desinformatie in westerse democratieën in het achterhoofd voegde de Franse wetgever op 22 december van datzelfde jaar de daad bij het woord: “La loi relative à la lutte contre la manipulation de l’information” was geboren.

Het gevaar van deze wet schuilt in een aantal repressieve elementen. Ten eerste geeft de wet verregaande bevoegdheden aan de Franse “Conseil supérieur de l’audiovisuel”. Zo wordt het mogelijk om tijdelijk de werking van media onder controle van buitenlandse overheden op het Franse grondgebied te blokkeren indien deze een bedreiging vormen voor een reeks in de wet opgesomde belangen (artikelen 5 t.e.m. 10 Wet 22/12/2018). Ten tweede kan het Openbaar Ministerie of een belanghebbende (politieke) partij een gerechtelijke procedure starten bij het “Tribunal de Grande Instance de Paris” om op te treden tegen desinformatie die op een “bewuste”, “artificiële” of “automatische” manier verspreid wordt (artikel 1, °2, tweede lid Wet 22/12/2018). Met desinformatie bedoelt de wet “elke bewering of aantijging van een inaccuraat of misleidend feit”. De rechter kan bepaalde personen viseren en alle mogelijke proportionele en noodzakelijke maatregelen nemen om de verspreiding van desinformatie te doen ophouden. Er moet een uitspraak zijn binnen de 48 uur na indiening van het verzoekschrift. Beroep moet na indiening eveneens binnen de 48 uur behandeld zijn.

Hoewel de meeste maatregelen van de wet enkel mogelijk zijn tijdens een beperkte periode in de aanloop naar verkiezingen, houdt de aanpak desalniettemin enkele risico’s in. De betekenis die de wet aan “desinformatie” geeft, is vaag en subjectief en laat bijgevolg te veel ruimte open voor interpretatie door de rechter. Waar ligt de grens tussen feit en mening? Wie bewaakt en bepaalt die grens?  Herhaaldelijke toepassing van de wet zou kunnen leiden tot een gebrek aan rechtszekerheid, uiteenlopende standaarden en onaanvaardbare risico’s voor de vrijheid van meningsuiting. Bovendien is de termijn waarbinnen een zaak moet afgehandeld worden heel erg kort. Dit verhoogt de druk op de rechterlijke instantie. Het is niet ondenkbaar dat een correcte beoordeling van de feiten hieronder zal lijden.

Het fundamentele probleem van desinformatie wordt allerminst aangepakt. Het kwaad is al lang geschied vóór de start van de gerechtelijke procedure. Het is dan ook de vraag welke “proportionele” en “noodzakelijke” maatregelen de verspreiding van een leugen nog kunnen tegenhouden, wanneer de roddel via de digitale snelweg al lang het dorp uit is. Is de wet wel pertinent? Als ze dat niet is, is ze dan nog wel noodzakelijk? Dringt er zich geen andere aanpak op? Het is niet zeker of de wet de rechtvaardigingstoets voor de beperking van rechten uit het EVRM zou doorstaan. De Franse Senaat heeft zich tijdens het wetgevend proces overigens met gelijkaardige kritiek overtuigend uitgesproken tegen de wet. In het kader van de Franse “navette parlementaire” heeft de “Assemblée nationale” uiteindelijk het laatste woord (artikel 45 Franse Grondwet). Een procedure voor de Franse Conseil Constitutionnel, opgestart door senatoren van de oppositiepartijen “Les Républicains” en “L’union centriste”, kon de wet echter finaal niet tegenhouden.

Duitsland, bron van inspiratie?

De Duitse aanpak, die van een heel andere filosofie getuigt, brengt evenmin zoden aan de dijk.  Met het “Netzwerkdurchsetzungsgesetz” wordt aan sociale media de verplichting opgelegd zelf in te staan voor de verwijdering van illegale berichten en content op hun platform, met hoge boetes als stok achter de deur. Hier duikt het probleem van proxycensuur op, waarvoor de commissaris voor de Rechten van de Mens van de Raad van Europa reeds heeft gewaarschuwd:

“Rule of law obligations, including those flowing from article 10, may not be circumvented through ad hoc arrangements with private actors who control the internet and the wider digital environment”

De discussie over welke rol private bedrijven moeten spelen bij het censureren van bepaalde meningsuitingen op het internet, is heel actueel. Tweets van President Trump over onbewezen beschuldigingen van massale fraude in het stemproces, of een leugenachtige bewering van overwinning, worden op Twitter al snel vergezeld van een waarschuwingsbanner.

Sociale media zijn in korte tijd uitgegroeid tot het centrum van de debatcultuur in de democratie. Ze zijn het kloppende hart geworden van kiescampagnes wereldwijd. Mark Zuckerberg ligt zwaar onder vuur voor de rol van Facebook in de verspreiding van desinformatie. Maar helemaal ongelijk heeft hij naar mijn mening niet, wanneer hij waarschuwt dat het niet aan Facebook alleen is om te bepalen in welke gevallen censuur gerechtvaardigd is. Anonieme bedienden aan de hand van vage concepten zoals “desinformatie” de taak geven om aan censuur te doen, houdt heel wat risico’s in.

Kiezen tussen Scylla en Charybdis

Men kan de indruk krijgen dat we in een onhoudbare situatie zitten. Ergens te midden van Scylla en Charybdis. De keuze tussen niets doen of onze buurlanden volgen lijkt verschrikkelijk oneerlijk. Wat kan België of Europa leren uit deze fouten? Wat we tot nu toe aan desinformatie hebben gezien, is nog maar het prille begin. De evolutie richting een digitale democratie is nog maar pas ingezet. Desinformatie zal ons blijven achtervolgen. Steeds vaker, steeds meer, steeds beter. De technologie achter “deepfake” video’s, video’s gemaakt met een techniek voor het samenstellen van menselijke beelden op basis van artificiële intelligentie, is sinds kort in staat om geloofwaardige beelden te genereren van een vervalste realiteit. Het is een kwestie van tijd vooraleer deze techniek via de digitale snelweg echte problemen zal veroorzaken. Desinformatie is een reële bedreiging voor de betrouwbare informatiestroom waarop een gezonde democratie noodzakelijk steunt.

Technologische innovaties en ontwikkelingen dagen oude juridische concepten dus op nieuwe en fundamentele manieren uit. Het probleem onderschatten of negeren is een grote vergissing. Actie is noodzakelijk. Maar de oplossing mag niet het probleem worden. Je redt geen democratie met een aanval op de vrije meningsuiting. Het is een illusie te geloven dat je beschermt waar je voor staat, als je uit angst om het onderspit te delven net datgene verloochent waar je voor vecht. Het zal scherpe en creatieve juristen, informatica- en computeringenieurs, sociologen en goede wetenschappers van allerlei achtergronden vergen om samen onze democratie voor te bereiden op haar digitale toekomst.

Pieter van Rooij is student Bachelor in de Rechten aan de KU Leuven. Deze blogpost is gebaseerd op een seminariewerk geschreven in het kader van het seminarie Staatsrecht aan het Leuven Centre for Public Law.


P. VAN ROOIJ, "Desinformatie in een democratie: valkuilen op weg naar de waarheid", Leuven Blog for Public Law, 11 November 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/desinformatie-in-een-democratie-valkuilen-op-weg-naar-de-waarheid (geraadpleegd op 3 December 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.