Democratisch grondwetgeven in België? Voorbij artikel 195 Grondwet

Weinig grondwetsartikelen hebben zo’n levendige academische discussie teweeggebracht als artikel 195 Gw. dat de wijzigingsprocedure voor de Grondwet uiteenzet.  De roep om een democratisch tot stand gekomen grondwet lijkt steeds luider te klinken, zo ook op het Colloquium Welke Grondwet/Quelle Constitution. Wat hierbij echter vaak over het hoofd wordt gezien is dat artikel 195 Gw.  helemaal niet gewijzigd hoeft te worden om het democratische karakter van het Belgische grondwetswijzigingsproces te versterken.

Twee aspecten zijn in deze discussie belangrijk. Enerzijds is er de vraag of de huidige procedure te star is en om die reden aangepast moet worden. Anderzijds is er de vraag of de huidige procedure wel voldoende democratisch is. Immers, als er één duidelijke internationale trend is in de hedendaagse grondwetgevende praktijk, is het wel een verhoogde participatie van de burger in het grondwetgevingsproces. Meer en meer wordt dan ook geargumenteerd dat een democratische grondwet niet langer simpelweg een grondwet is die een democratische staat organiseert, maar ook een grondwet is die zelf via een democratisch proces tot stand is gekomen.

Democratisch deficit?

Er zijn goede redenen om aan te nemen dat de huidige manier van grondwetgeven in België lijdt aan een democratisch deficit. Terwijl de tussentijdse verkiezingen die in de procedure zijn opgenomen in principe een sterk democratisch mandaat zouden moeten bieden aan de opstellers van de Grondwet, is dit vaak niet het geval. Omdat de verklaring tot herziening over het algemeen wordt aangenomen aan het einde van elke zittingsperiode, worden verkiezingen meestal gedomineerd door normale beleidsvragen terwijl de aangelegenheid van de Grondwetsherziening naar de achtergrond wordt verdrongen.

En zelfs wanneer dit wel het geval is, zijn verkiezingen (op zichzelf bekeken) nog steeds onvoldoende vanuit democratisch oogpunt, aangezien de mogelijkheden voor kiezers om een reële invloed uit te oefenen op de inhoud van de nieuwe of herziene grondwet erg gelimiteerd zijn. Allereerst vereisen staatshervormingen al snel de goedkeuring van een ruim aantal politieke partijen zodat het heel moeilijk wordt om enige “algemene wil” uit deze verschillende verkiezingsresultaten af te leiden. Bovendien wordt het voor het publiek onmogelijk om de onderhandelingen te controleren na de verkiezingen, aangezien deze onderhandelingen gevoerd worden door een selecte groep van hooggeplaatste partijleiders en plaatsvinden achter gesloten deuren. Op die manier wordt ook de rol van het parlement gereduceerd tot het achteraf blindweg goedkeuren van het bereikte compromis.

Deficit uit gewoonte

Deze analyse van de tekortkomingen van de huidige manier van grondwetgeven wordt – al bij al – breed gedragen binnen de rechtsleer. Wat echter te weinig wordt opgemerkt, is dat geen van deze beperkingen volgen uit de procedure van artikel 195 Gw. zélf maar eerder een gevolg zijn van heersende politieke gewoonten en gebruiken, zoals de dominante positie van partijvoorzitters binnen de Belgische politiek (die zelfs helemaal niet voorkomen in de Belgische Grondwet). Dit betekent dan ook dat artikel 195 helemaal niet gewijzigd hoeft te worden om het democratische karakter van het Belgische grondwetswijzigingsproces te versterken. Dit is belangrijk omdat politieke discussies over het wijzigen van 195 Gw. steeds op dezelfde manier lijken af te lopen: er wordt uitgebreid gedebatteerd over de wijziging van artikel 195, vervolgens wordt vastgesteld dat er geen 2/3de meerderheid kan worden gevonden om de procedure te wijzigen, waarna de discussie in de ijskast verdwijnt, tot ze enkele jaren later opnieuw wordt opgerakeld met hetzelfde teleurstellende resultaat.

Democratie zonder de Grondwet

Door het vraagstuk van de democratische kwaliteit van het grondwetgevingsproces los te koppelen van artikel 195 Gw. wordt deze vicieuze cirkel doorbroken. Hoe dit te doen? Bepaalt artikel 195 Gw. immers niet op een exhaustieve manier hoe de grondwet gewijzigd wordt, zoals ook de Raad van State voorhoudt in haar adviespraktijk betreffende het grondwettelijk referendum? De exhaustiviteit van artikel 195 Gw. mag echter niet overschat worden.

Artikel 195 Gw. spreekt immers enkel over de stappen die ondernomen dienen te worden om de grondwetswijzigingen formeel te ratificeren. Artikel 195 Gw. spreekt echter niet over het onderhandelingsproces dat aan deze ratificatie voorafgaat! Het is dan ook de gewone wetgever die kan optreden om dit onderhandelingsproces te reguleren en om hierin ruimte voor consultatie van de burger te creëren.

Ter inspiratie kan gekeken worden naar de buitenlandse praktijk, en naar recente grondwetgevingsprocessen in IJsland en Ierland in het bijzonder. In IJsland ging een Constitutionele Raad bestaande uit 24 rechtstreeks verkozen “gewone” burgers aan de slag om een voorstel van nieuwe Grondwet uit te werken, hierbij bijgestaan door het bredere publiek via een uitgebreid gebruik van online-participatievormen. In Ierland werden reeds tot twee maal toe grondwetswijzigingen – gaande van het homohuwelijk tot abortus – voorbereid door een gelote burgerassemblee, met name de Constitutionele Conventie (2012-2014) en de Burgerraad (2016-2018). Deze voorbeelden zijn interessant omdat in beide gevallen de gewone wetgever optrad om een participatief proces op te zetten om de grondwetswijziging voor te bereiden, zonder dat dit op enige manier afbreuk deed aan de formele grondwetswijzigingsprocedure die in de respectievelijk IJslandse en Ierse Grondwetten te vinden is.

Artikel 195 Gw. kan met andere woorden perfect gecombineerd worden met een ambitieus, innovatief democratisch proces. Dat dit tot op heden nog niet gebeurd is, heeft dan ook meer te maken met een gebrek aan creativiteit dan met fundamentele grondwettelijke bezwaren.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.