De strijd van het Grondwettelijk Hof tegen de actio popularis

Print Friendly, PDF & Email

De strijd van het Grondwettelijk Hof tegen de actio popularis

Op vrijdag 25 september 2020 werd em. prof. dr. baron André Alen, voorzitter van het Grondwettelijk Hof, toegelaten tot het emeritaat. Daags voordien verscheen het Liber amicorum André Alen, getiteld ‘Semper perseverans’, als eerbetoon. Een speciale blogreeks vestigt de aandacht op verschillende bijdragen uit het boek. In deze blogpost bespreekt Valérie De Schepper het belang als ontvankelijkheidsvereiste in het beroep tot vernietiging bij het Grondwettelijk Hof, in het bijzonder in de strijd tegen de actio popularis.

*English summary below*

Actio popularis en Grondwettelijk Hof

Een actio popularis lijkt inherent aan de aard van de rechtspleging voor het Grondwettelijk Hof. Eenieder heeft immers belang dat de wettigheid in alle aangelegenheden in acht wordt genomen. Toch weigert het Hof de toegang aan personen die puur vanuit het algemeen belang de vernietiging van een on(grond)wettige wetgevende norm vorderen.

In 1989 breidden de Grondwetgever en de bijzondere wetgever de mogelijkheid om een beroep tot vernietiging in te stellen bij het Grondwettelijk Hof uit. Naast institutionele actoren heeft nu iedere natuurlijke of rechtspersoon deze mogelijkheid (Art. 2 Bijz. Wet GwH). Aan de uitbreiding wordt de ontvankelijkheidsvereiste van het belang gekoppeld. Partijen kunnen dus enkel een beroep instellen als zij daarbij een belang kunnen doen blijken.

Het Grondwettelijk Hof krijgt de vrijheid om via haar rechtspraak het belang in te vullen. Het Hof heeft daarbij de keuze gemaakt om het begrip ruim in te vullen. Het recht op toegang tot de rechter moet verzekerd worden. Het kan niet zijn dat al te gevoelige rechtsvragen via het belangvereiste worden ontweken. Het Hof stelt daarnaast grenzen aan de ruime invulling, onder meer op basis van de rechtszekerheid en de doelmatigheid. Meer nog, het Grondwettelijk Hof staat met zijn voeten in de realiteit. Het voelt aan dat beroepen niet steeds een factor van vooruitgang zijn. Belangengroepen kunnen verstarring in een bepaalde sector teweegbrengen met een veelheid aan -mogelijk abusieve- beroepen. Het Hof heeft bij de invulling van het belang dus een belangrijk evenwicht te bewaken.

Belang van de Orden van balies

Mijn bijdrage aan het liber amicorum focust op de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof over het belang van publiekrechtelijke beroepscorporaties bij wet opgericht, meer bepaald het belang van de Orden van balies.

Uit de besproken arresten volgt dat de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof op dit punt een evolutie kent. Het Hof vereist dat de Orden optreden ter verdediging van hun persoonlijk belang of in het kader van hun wettelijke opdracht. Het Grondwettelijk Hof weigert hen dus de toegang wanneer zij de vernietiging vorderen van zo maar elke bepaling die door de wetgever wordt aangenomen. Het Hof gaat doorheen de verschillende arresten steeds dieper in op de aard van de wettelijke taken van de Orden van balies.

Door deze verfijning in zijn rechtspraak zet het Hof het verbod op de actio popularis kracht bij. Wanneer de wet echter een zeer ruim toepassingsgebied kent en principes behandelt die dermate belangrijk zijn dat de vrijwaring ervan alle rechtszoekenden aanbelangt, aanvaardt het Hof het belang van de Orden van balies. Men kan zich afvragen of hier toch een actio popularis om de hoek loert.

Belang als moeilijke evenwichtsoefening

Dat de invulling van het belang een moeilijk te bewaken evenwicht is, komt ook in recente arresten mooi naar voor. In tegenstelling tot de arresten besproken in de bijdrage, handelen deze twee recente arresten niet over het belang van de Orden van balies, doch louter over het verbod op een actio popularis.

Zo is er arrest nr. 116/2020 van 24 september 2020 over de wet van 18 juni 2018 houdende diverse bepalingen inzake burgerlijk recht en bepalingen met het oog op de bevordering van alternatieve vormen van geschillenoplossing, ook de waterzooiwet genoemd. Het Grondwettelijk Hof stelt hier, over het vertrouwelijke karakter van de bemiddelingsdocumenten, dat verzoekende partijen niet aannemelijk maken dat “de bestreden bepaling afbreuk dreigt te doen aan een aspect van de democratische rechtsstaat dat dermate essentieel is dat de vrijwaring ervan alle burgers aanbelangt”.

Daarnaast is er arrest nr. 132/2020 van 1 oktober 2020 over de wet van 4 februari 2020 tot wijziging van het Wetboek van strafvordering wat het gebruik van de polygraaf betreft. Hierin stelt het Hof eveneens dat verzoekende partij niet aannemelijk maakt dat “de bestreden wet afbreuk dreigt te doen aan een aspect van de democratische rechtsstaat dat dermate essentieel is dat de vrijwaring ervan alle burgers aanbelangt”. Het Hof voegt hieraan toe dat het belang dat het recht op een eerlijk proces wordt geëerbiedigd, niet verschilt van het belang dat iedere persoon erbij heeft dat de wettigheid in alle aangelegenheden in acht wordt genomen. Het Hof benadrukt dat zo’n belang aanvaarden om voor het Hof in rechte op te treden, neer zou komen op het aanvaarden van de actio popularis.

Het evenwicht tussen de rechtszekerheid  aan de ene kant en het recht op toegang tot de rechter blijft delicaat en zet het Hof aan zijn rechtspraak blijvend te verfijnen.

Taak en rol van de advocaat

Naast het aspect van de actio popularis geeft de in mijn bijdrage besproken rechtspraak een zicht op wat het Grondwettelijk Hof ziet als de taak en de rol van de advocaat bij de behartiging van de belangen van de rechtzoekende. De taak en de rol van de advocaat heeft volgens het Hof betrekking op het recht op toegang tot de rechter, op de rechtsbedeling en op de bijstand die advocaten aan hun cliënten verlenen. Dit laatste ongeacht of het gebeurt tijdens een administratief beroep, een minnelijke schikking of een geschil voorgelegd aan een gewoon of administratief rechtscollege.

Binnen de advocatuur is een duidelijke trend tot expansie vast te stellen. Twee voorbeelden hiervan zijn de verruiming van de perimeter van het beroep en de samenwerking tussen advocaten en niet-advocaten. Het is een interessante denkoefening om na te gaan of de advocaat van vandaag handelt binnen de visie van het Hof en wat de gevolgen hiervan zijn.

Valérie De Schepper is advocaat aan de Nederlandstalige Balie te Brussel, erkend bemiddelaar in bestuurszaken en in burgerlijke en handelszaken en vrijwillig wetenschappelijk medewerker aan het Centre for Public Law.

English summary:

In her contribution, Valérie De Schepper studies the concept of justifiable interest as grounds for admissibility in the appeal for annulment before the Belgian Constitutional court – including its significance for the so-called actio popularis. Through an analysis of the standing jurisprudence on the justifiable interest of representative bodies established by public law, she concludes that the concept continues to play a central role, and the barriers for the actio popularis remain high as ever.


V. DE SCHEPPER, "De strijd van het Grondwettelijk Hof tegen de actio popularis", Leuven Blog for Public Law, 19 February 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/de-strijd-van-het-grondwettelijk-hof-tegen-de-actio-popularis (geraadpleegd op 3 March 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.