De slechte staat van het federaal klimaat

De roep om een doortastend klimaatbeleid klinkt steeds luider. Binnen de marge van het klimaatprotest wordt steevast met de vinger gewezen naar het Belgische federale model, waardoor er niet één maar vier ministers zouden moeten samenzitten voor het klimaatbeleid. Er gaan dan ook stemmen op om het klimaatbeleid te ‘herfederaliseren’. Het idee is aantrekkelijk in al zijn eenvoud: het aantal ministers van vier naar één reduceren kan de slagkracht van het klimaatbeleid alleen maar bevorderen.

Helaas is deze oplossing te mooi om waar te zijn. Ze berust op een misvatting. Er is immers niet zo iemand als dé klimaatminister die bevoegd is voor hét klimaatbeleid. Net zoals er ook geen ‘gelijkheidsminister’ is die instaat voor sociale rechtvaardigheid. En we hebben ook geen ‘vergrijzingsminister’ die op haar eentje de uitdagingen van het stijgend aantal ouderen aanpakt. Het gaat telkens om transversale problemen. Er valt trouwens niets te ‘her-federaliseren’. Het klimaat was nooit een federale bevoegdheid, zoals het ook nooit een louter deelstatelijke bevoegdheid is geweest.

Transversale kwestie en politieke science fiction

Zoals alle grote maatschappelijke uitdagingen, raakt het klimaatprobleem aan uiteenlopende bevoegdheden. Uiteraard denken we in eerste instantie aan leefmilieu. Maar ook op het vlak van energie (hernieuwbare energie), mobiliteit (rekeningrijden), huisvesting (renovatie van woningen) en landbouw (veeteelt) zijn er belangrijke keuzes te maken. Zelfs minder voor de hand liggende domeinen zoals fiscaliteit en economie zijn verstrengeld met het klimaatprobleem: belastingen zijn een belangrijk middel om burgers en ondernemingen tot een groenere levensstijl te bewegen.

Het gaat bijgevolg niet op om over vier klimaatministers te spreken. Als we alle betrokken ministers die bij het klimaatbeleid betrokken zijn optellen, kom je al gauw aan twintig. Alleen al in de Vlaamse regering gaat het om ministers Homans, Muyters, Peeters, Van den Heuvel (tot voor kort Schauvliege) en Weyts. Het feit dat alle Vlaamse (gewestelijke) ministers bevoegd zijn, bevestigt de stelling dat het zwaartepunt van de klimaat-gerelateerde bevoegdheden in ons land bij de gewesten berust. De macht om de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 terug te dringen, ligt grotendeels in hun handen. De middelen waar de federale overheid over beschikt zijn beperkter. Die laatste speelt wel een belangrijke coördinerende rol in het klimaatbeleid.

In feite zou het ‘herfederaliseren’ van het klimaatbeleid dus raken aan quasi alle deelstatelijke bevoegdheden – op welzijn, cultuur en onderwijs na. En zelfs dat laatste klopt niet: want begint meer klimaatbewustzijn niet op school? Met andere woorden, de overheveling van het klimaatbeleid naar het federale niveau komt de facto neer op de afschaffing van het federalisme zoals we dat vandaag kennen. Minstens voor de gewesten betekent het een complete uitholling van hun bevoegdheden. Niet alleen is een dergelijke piste politiek gezien science fiction, bovendien gaat het om bevoegdheden die al decennialang toebehoren aan de gewesten.

Wat dan met een beperkte herfederalisering van sommige klimaatbevoegdheden? Alleen energie bijvoorbeeld? Het kan zeker geen kwaad om de voor- en nadelen hiervan eens te bekijken. Maar zij die denken dat dit voor dé doorbraak zal zorgen, maken zich illusies. Om te beginnen is het maar de vraag of een federaal energiebeleid ‘ambitieuzer’ zou zijn dan wat Vlaanderen doet of in de toekomst zal doen. Dit laatste hangt af van de verkiezingsuitslag en de coalitievorming, niet van de bevoegdheidsverdeling. Het valt ook af te wachten hoe gemakkelijk op federaal niveau in de grote energiedossiers een compromis kan worden gevonden waarin beide taalgroepen zich kunnen vinden. Ook wat efficiëntie betreft mogen we de winst niet overschatten. Aangezien heel wat andere materies die een impact hebben op de CO2-uitstoot deelstatelijk blijven, blijft de nood aan coördinatie en afspraken bestaan.

Problematische versnippering

Hiermee hebben we niet gezegd dat de huidige versnippering van bevoegdheden niet problematisch is. Zo is de federale overheid bevoegd voor kernenergie, en zijn de gewesten dit voor hernieuwbare energie. De hernieuwbare energie op de Noordzee (de windmolenparken en het stopcontact op zee) zijn dan weer federaal. Meer homogene bevoegdheidspakketten kunnen het Belgisch klimaatbeleid wellicht een stuk efficiënter maken. Maar het homogeniseren kan in twee richtingen werken: er zijn geen a priori redenen om aan te nemen dat herfederaliseren de enige valabele optie is.

In ons land is er alvast één argument om twee keer na te denken over het herfederaliseren van de grote klimaatdossiers. Het verleden heeft aangetoond dat het federale niveau politiek minder stabiel is dan het Vlaamse niveau. Het record regeringsvorming van 2010-2011 ligt nog vers in het geheugen. Ook nu is de regering op zes maanden van verkiezingen in lopende zaken en wacht wederom een aartsmoeilijke regeringsvorming. Op deelstatelijk niveau is het gevaar van politieke blokkering een stuk minder groot. Het voorbeeld van de Verenigde Staten kan dan ook hoopgevend werken: daar belet het klimaatscepticisme en -immobilisme van de federale regering niet dat staten zoals California een ambitieus klimaatbeleid voeren.

Stefan Sottiaux is professor grondwettelijk recht verbonden aan het Leuven Centre for Public Law en advocaat bij Demos Public Law.

Thomas Van Diest is advocaat bij Demos Public Law.

Een eerdere versie van deze blogpost verscheen op 2 februari 2019 in De Tijd.

Eerder schreef ook Karel Reybrouck, onderzoeker bij het Leuven Centre for Public Law, een bijdrage voor De Morgen over een mogelijke vereenvoudiging van het klimaatbeleid.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.