De regering in (spaak)lopende zaken moet in lockdown: kan een minderheidsregering soelaas bieden?

Print Friendly, PDF & Email

 

Wat zijn precies de bevoegdheden van een regering in lopende zaken? Is het leerstuk nog pertinent voor België? In deze blogpost gaat Jasper Stuer de exacte impact na van de ‘lopende zaken’ op het Belgische staatsbestel. Hierbij blijkt dat de problematiek niet zozeer de consequenties voor de wetgevende macht betreft, maar veeleer de uitvoerende macht, met name de beslissingsbevoegdheid van de regering.

Laten we uw geheugen even opfrissen: na de val van regering Michel-II op 21 december 2018 ging opnieuw een periode in van ‘lopende zaken’ voor maar liefst 452 dagen. Hopelijk bent u niet al te verrast, want tijdens de formatieperiode van 2010-2011 deden we nog beter met 541 dagen zonder volwaardige regering. N.a.v. deze terugkomende problematiek ontstond frequenter kritiek omtrent het uitblijven van een nieuwe regering. De exacte draagwijdte van de bevoegdheden van de regering in lopende zaken werd voor verschillende actoren immers onduidelijk. De politieke versnippering in ons land lijkt niet meteen te verdwijnen en daarom is het meer dan aangewezen om ons af te vragen of het huidige juridische leerstuk nog pertinent is voor België. Alvorens de impact van ‘lopende zaken’ op de uitvoerende macht te bespreken en vervolgens alternatieven voor te stellen, staan we even stil bij de grondslag en juridische kwalificatie van de notie ‘lopende zaken’.

Even gas terugnemen: die ‘lopende zaken’, wat was dat nu ook alweer?

De notie ‘lopende zaken’ is een grondwettelijke gewoonte ontstaan uit de rechtspraak van de Raad van State (RvS 9 juli 1975, nr. 17.128, Berckx; RvS 10 mei 1968, nr. 12.951, Jassogne). De ratio hierachter is de potentieel ernstige beperking van de parlementaire controle op de regering bij parlementsontbinding of regeringsontslag. Als tegengewicht voor deze beperkte controle werd nu ook de regering in haar bevoegdheid beperkt en mocht die enkel de ‘lopende zaken’ afhandelen. Rechtsleer en rechtspraak identificeren vier categorieën van beslissingen die door de regering in lopende zaken mogen genomen worden: de ‘zaken van dagelijks bestuur’, de ‘lopende zaken sensu stricto’, de ‘dringende zaken’ en de ‘door het Parlement gedragen zaken’ (zie bv. hier op p. 5-13).

Impact van ‘lopende zaken’ op de beslissingsbevoegdheid van de regering

De eigenlijke problematiek bij dit thema kunnen we principieel herleiden tot twee fenomenen.

Enerzijds bestaat in de rechtsleer, rechtspraak en politieke praktijk nog vaak onduidelijkheid over de exacte kwalificatie van bepaalde materies (zie bv. hier op p. 112-117). Materies binnen de internationale (militaire) en Europese aangelegenheden zouden bijvoorbeeld duidelijk de stempel van ‘dringende zaak’ moeten krijgen. Zo zou geen discussie mogen bestaan over het feit dat een regering in lopende zaken bevoegd is voor het inzetten van krijgsmacht n.a.v. internationale conflicten of voor het aanstellen van de Belgische Eurocommissaris. Toch bleef een hevig debat niet uit bij een recente toepassing hiervan en werd de bevoegdheid van de ontslagnemende regering zwaar aan de tand gevoeld.

Anderzijds verhogen de lang aanslepende regeringsonderhandelingen van het laatste decennium, en dus lange periodes van ‘lopende zaken’, de hoogdringendheid van bepaalde beslissingen die in essentie echter niet binnen het bevoegdheidspakket van de regering vallen (zie bv. hier op p. 135-137). Zo vereist de politieke, financiële en administratieve realiteit dat een regering in lopende zaken na een tijd toch bepaalde benoemingen (bv. in Federale Overheidsdiensten) kan doen om de continuïteit van het bestuur te verzekeren. Eveneens vereist deze realiteit dat ze een begroting kan opstellen, aangezien het systeem van de voorlopige twaalfden onhoudbaar wordt. De onzekerheid die voortkomt uit deze twee knelpunten is absoluut nefast voor het goed functioneren van ons staatsbestel. Het doet ons dan ook nadenken over wat de juridische en politieke realiteit nog in petto heeft.

Ruimte voor verbetering: enkele voorstellen

Tijdens de laatste maanden hebben we toch enkele oplossingen de revue zien passeren. Een expertenregering , een voorlopige regering of gewoonweg nieuwe verkiezingen werden genoemd als mogelijke pistes om uit de politieke impasse te raken. Ze werden echter alle door verschillende politieke actoren meteen afgeschoten. Deze post brengt daarentegen een ander alternatief onder uw aandacht: de piste van de minderheidsregering.

Ondanks de (onterechte) bezwaren omtrent diens grondwettigheid, kan een minderheidsregering zeker soelaas bieden. Minder partijen dienen immers betrokken te worden bij de regeringsonderhandelingen en aldus kan sneller een compromis worden bekomen. Toch staan niet alle spelers op het politieke toneel te springen om dergelijke regeringsvorm te hanteren. Ze wijzen hierbij op twee grote bezorgdheden.

Enerzijds zou het niet aangewezen zijn om voor elk wetgevend initiatief op zoek te gaan naar een meerderheid in de Kamer. Proces-economisch is dit voor een (minderheids)regering, die in principe de motor is van het wetgevende werk in België, natuurlijk een hele klus. Ons land kan echter ook welvaren bij een meer constructieve manier van wetgeven, gekenmerkt door uitgebreid overleg. Dit is bijvoorbeeld de norm in Denemarken en Noorwegen, landen die met minderheidsregeringen vertrouwd zijn.

Anderzijds staat of valt een regering met het vertrouwen dat in de Kamer al dan niet wordt gegeven. Wetende dat de minderheidsregering zo afhankelijk is van de gedoogsteun van andere politieke partijen, bevindt de regering zich in een kwetsbare positie. Wat bijvoorbeeld als een maatschappelijke crisis uitbreekt en de regering een schietschijf wordt?

Formeel kader nodig of eerder deblokkeren?

Blijft de koudwatervrees voor een minderheidsregering toch bestaan, dan kunnen we er niet omheen en dient een herziening van de notie ‘lopende zaken’ zich aan. Een pertinente manier hiervoor is het formaliseren van de rechtsfiguur in de Grondwet. Door bijvoorbeeld de verschillende categorieën van ‘lopende zaken’ in artikel 96 van de Grondwet te verankeren wordt een duidelijk toetsingskader gecreëerd ingeval een regeringsbeslissing (die mogelijk de ‘lopende zaken’ te buiten gaat) wordt aangevochten voor de Raad van State (art. 14 RvS-Wet) of de gewone rechter (art. 159 Gw.).

Niettemin kunnen die lang aanslepende formatieperiodes nog steeds roet in het eten gooien. Deze bijdrage is dan ook voorstander van het hier eerder genoemde deblokkeringsmechanisme. Onder dergelijk mechanisme houdt de formatieperiode na een termijn van bijvoorbeeld zes maanden halt en wordt automatisch een regering gevormd. Nu rest de vraag: “Hoe wordt deze gevormd?”

Enkele politici, waaronder Vlaams minister Crevits, pleitten eerder voor een ‘afspiegelingsregering’, waarbij de federale regering zou bestaan uit vertegenwoordigers uit de Vlaamse en Franse Gemeenschap. Deze bijdrage juicht de formalisering van dergelijk mechanisme in de Grondwet alvast toe. Toch doet de concrete invulling van de minister echter vanuit een democratisch perspectief afbreuk aan de recentste federale verkiezingsuitslag. Een regering zou geen afspiegeling mogen worden van de Gemeenschappen, maar dient daarentegen het verkiezingsresultaat voor het Federaal Parlement te respecteren. We dragen aldus een deblokkeringsmechanisme voor dat o.b.v. de federale verkiezingen een meerderheid in elke taalgroep vormt en naargelang de grootte van elke politieke partij de verdeling van de ministerportefeuilles autonoom regelt. Natuurlijk dient dit mechanisme ruimte te laten voor een akkoord dat alsnog uit de bus kan komen.

In het daglicht van de huidige formatie en COVID-19

Het hoeft geen betoog dat de kritiek op minderheidsregering Wilmès-II sterk gerelativeerd moet worden, gelet op de huidige gezondheidscrisis maar ook op de kleine minderheid die de regering vertegenwoordigt. De toenmalige preformateurs Bart De Wever en Paul Magnette hadden recent wel de ideale opportuniteit om aan te tonen dat een minderheidsregering wel degelijk kans heeft op slagen. De coalitie van de ‘bubbel van vijf’ die op tafel lag vertegenwoordigde namelijk 70 zetels in de Kamer en had het potentieel om uit te groeien tot een sterke minderheidsregering die slechts gedoogsteun zou vereisen van één partij.

Nu wordt het helaas uitkijken naar 1 oktober. De Vivaldi-partijen zouden tegen deze datum tot een akkoord moeten komen en een nieuwe (meerderheids)regering moeten gevormd zien te krijgen. We bevinden ons echter nog steeds in België waardoor we weten dat het tij snel kan keren. Ingeval de onderhandelingen alsnog zouden afspringen, kunnen we evengoed terug van nul beginnen en zal een nieuwe regering in lopende zaken haar intrede moeten doen, waardoor de bovenvermelde problematiek terug zeer relevant wordt. Of trekken we dan toch opnieuw naar de stembus?

Jasper Stuer is recent afgestudeerd aan de Leuvense rechtenfaculteit en neemt vanaf dit academiejaar het mandaat op van deeltijds assistent aan de rechtenfaculteit van de campus KULAK. Deze bijdrage schreef hij in het kader van zijn masterscriptie omtrent het leerstuk van de ‘lopende zaken’ onder begeleiding van prof. dr. Stefan Sottiaux aan het Leuven Centre for Public Law.


J. STUER, "De regering in (spaak)lopende zaken moet in lockdown: kan een minderheidsregering soelaas bieden?", Leuven Blog for Public Law, 16 September 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/de-regering-in-spaaklopende-zaken-moet-in-lockdown-kan-een-minderheidsregering-soelaas-bieden (geraadpleegd op 30 November 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.