De paradox van de preambule

In de aanloop naar de verkiezingen worden allerlei wijzigingen voorgesteld aan de Grondwet. Een evaluatie van de actualiteitswaarde van de Grondwet vergt niet alleen een reflectie over nieuwe bepalingen of de herziening van bestaande bepalingen, maar het vereist ook dat er kritisch wordt nagedacht over de noodzaak van het behoud van bepalingen of van de toegevoegde waarde van hangende voorstellen inzake de Grondwet. Zo betoogde Rimanque jaren geleden al dat de Grondwet zich tot de essentie diende te beperken. Wat met het idee om een preambule toe te voegen aan de Belgische Grondwet?

Met de deur in huis

Vooralsnog heeft de Belgische Grondwet geen preambule of inleidende tekst. Recent werd evenwel het voorstel gelanceerd om een preambule toe te voegen aan de Belgische Grondwet. Op 24 januari 2018 werd een parlementair verslag gepubliceerd met de titel ‘Het karakter van de staat en de fundamentele waarden van de samenleving’ met een aantal belangrijke krijtlijnen wat betreft de mogelijkheid van een preambule. Ook werd er reeds een ‘Proeve van preambule’ voorgesteld door Patrick Dewael (Open Vld). In het ontwerp staan enkele opmerkelijke voorstellen, waaronder een explicitering van de scheiding van kerk en staat en de primauteit van de burgerlijke wet op de religieuze voorschriften.

De meeste grondwetten van de wereld bevatten een preambule of inleidende tekst met algemene doelstellingen, constitutionele waarden en uitgangspunten. Opmerkelijk is echter dat dit in de Belgische Grondwet ontbreekt. De Grondwet valt meteen met de deur in huis met de – voor velen althans – weinig inspirerende woorden: “België is een federale Staat, samengesteld uit de gemeenschappen en de gewesten.” Deze zinsnede moet uiteraard worden gezien als hét sluitstuk in het licht van de vele opeenvolgende staatshervormingen sinds 1970. Het valt echter te argumenteren dat een meer tot de verbeelding sprekende algemene inleiding op de Grondwet het constitutioneel bewustzijn bij de burger zou kunnen vergroten, zoals bijvoorbeeld het geval is in de Verenigde Staten. De Grondwet als bindmiddel voor een hernieuwde constitutionele cultuur, zo u wil.

Postambule of paradox van de preambule

De vele hervormingsvoorstellen ingediend voor de conferentie ‘Welke Grondwet na 2019?’ lijken te wijzen op de nood aan een upgrade van de Grondwet in het licht van de huidige maatschappelijke behoeften. De verschillende instrumenten om die doelstelling te verwezenlijken dienen met argusogen te worden bekeken. Het toevoegen van een niet-bindende verklaring achteraf (wat ook wel een ‘postambule’ wordt genoemd) kan enkel de wenkbrauwen doen fronsen. De constitutionele techniek van een preambule is evenmin het juiste instrument om aan die noden te voldoen. Een preambule brengt immers te veel onduidelijkheden met zich mee wat betreft de rol en interpretatie ervan in de constitutionele rechtsorde. 

Het is namelijk zo dat men met betrekking tot de inhoud van de preambule grosso modo twee perspectieven naar voren kan schuiven. Ofwel proclameert de preambule basisbeginselen die al (impliciet of expliciet) opgenomen zijn in de Grondwet, ofwel proclameert de preambule nieuwe principes. Beide pistes zijn echter problematisch. Als een preambule dient om de basisprincipes van de democratische orde te veruitwendigen die reeds in de Grondwet vervat zijn, dan is een preambule enkel een vestzak-broekzakoperatie. Als een preambule daarentegen bijkomende principes vastlegt, dan bestaat de kans op inconsistenties. Geen van beide komt de normativiteit van de Grondwet ten goede. Dit is de zogenaamde ‘paradox van de preambule’. Toch valt vanuit pedagogisch oogpunt het idee van een inleiding op de Grondwet in de smaak. Naast een juridische functie, kunnen preambules bovendien ook nog een expressieve, evocatieve of identificerende functie in zich dragen.

Inspiratie over de grenzen heen: Nederland

Als alternatief zou in België bijvoorbeeld een algemene bepaling naar Nederlands model kunnen worden voorgesteld: “De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.” Ook in Nederland werd een lang debat gevoerd over het al dan niet toevoegen van een preambule of inleidende verklaring. Uiteindelijk werd geopteerd voor een zogenaamde ‘algemene bepaling’. Dit Nederlandse voorstel dient enkel nog de tweede lezing van het parlement te doorstaan. Een algemene bepaling verschilt van een preambule in de mate dat deze bepaling expliciet als een grondwettelijke bepaling met bindende kracht wordt beschouwd. Een gelijksoortig adagium zou aldus kunnen worden ingeschreven in het eerste lid van artikel 1 van de Grondwet. Vorig jaar hebben Servais Verherstraeten, Wouter Beke, Vincent Van Peteghem,  Sonja Becq en Eric Van Rompuy een soortgelijk voorstel ingediend.

Desalniettemin lijkt het een moeilijke oefening te worden om een consensus te vinden over de concrete inhoud van een mogelijke inleiding op de Grondwet. Het eventueel toevoegen van een inleidende tekst op de Grondwet is echter geen wondermiddel. Het debat kan dan ook niet los gezien worden van een meer algehele update van (Titel II van) de Grondwet. Een preambule of algemene bepaling toevoegen, ceteris paribus, is helaas een pleister op een houten been.

Deze blogpost is een uitwerking van argumentatie die ontwikkeld werd in het kader van de conferentie ‘Welke Grondwet na 2019?’, georganiseerd door Frédéric Bouhon (ULiège), Mathias El Berhoumi (Université Saint-Louis – Bruxelles), Toon Moonen (UGent), Céline Romainville (UCLouvain) en Dave Sinardet (VUB). Het syntheserapport waarin de conferentie resulteerde, werd ook overhandigd aan de beleidsmakers. Ook andere onderzoekers van het Leuven Centre for Public Law zetten hier voorstellen tot grondwetswijziging uiteen. Hun posts volgen.

Michelle Meulebrouck is PhD Researcher bij het Leuven Centre for Public Law. Op 25 oktober 2018 werd ze derde laureaat voor haar masterproef getiteld: “Een preambule voor de Belgische Grondwet: Constitutionele spitstechnologie of nil novi sub sole?”, met publicatie in het tijdschrift Jura Falconis in 2019 tot gevolg.


Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.