Dataretentie: doet de wetgever het deze keer beter?

Print Friendly, PDF & Email

In april 2021 vernietigde het Grondwettelijk Hof de bewaarplicht van telecomoperatoren om de telecommunicatiegegevens van hun klanten bij te houden. Deze dataretentieplicht ligt echter al langer onder vuur en werd al eerder vernietigd door de hoogste rechtscolleges. Ondertussen heeft de Belgische wetgever een nieuw voorontwerp klaar, maar het blijft de vraag in hoeverre dit beantwoordt aan de eisen van het Grondwettelijk Hof.

*English Summary below*

Het gebruik van telecommunicatiegegevens maakt een cruciaal element uit in vele strafonderzoeken. Via deze gegevens kan de politie een gebruiker van een bepaald telefoonnummer identificeren of een bepaald gesprek lokaliseren. Om deze onderzoeken te faciliteren voorziet artikel 126 WEC (Wet betreffende elektronische communicatie) in een dataretentieplicht voor telecomoperatoren, zoals Google, Facebook, Skype, Proximus en Telenet. 

Deze dataretentieplicht houdt in dat de operatoren gedurende twaalf maanden identificatiegegevens (zoals de houder van een telefoonnummer of IP-adres en de gebruikte telefoon), verbindings- en lokalisatiegegevens (de plaats en de duur van de communicatie) en persoonlijke communicatiegegevens (bestemming en herkomst van de correspondentie) moeten bewaren. De wet voorziet expliciet dat deze bewaarplicht niet geldt voor de inhoud van de communicatie.

De controverse rond de ongedifferentieerde bewaarplicht

Daarbij voorziet de wet in een ongedifferentieerde bewaarplicht: alle gegevens van alle gebruikers worden bijgehouden, ongeacht wie deze personen zijn, waar ze zich bevinden of op welke tijdstippen ze communiceren. Dit element is echter niet zonder controverse en werd al meerdere malen in vraag gesteld door het Europese Hof van Justitie en het Belgische Grondwettelijk Hof.

Oorspronkelijk bevatte de Europese Dataretentierichtlijn, die de basis vormde voor het Belgische artikel 126 WEC, ook een ongedifferentieerde bewaarplicht. Het Hof van Justitie achtte in  Digital Rights Ireland (2014) een ongedifferentieerde bewaarplicht echter in strijd met het recht op privacy en de bescherming van de persoonsgegevens (respectievelijk artikel 7 en 8 EU-Handvest) en met het evenredigheidsbeginsel (artikel 52 lid 1 EU-Handvest). De bewaarplicht vormde een te grote inmenging in de fundamentele rechten en was niet beperkt tot wat strikt noodzakelijk was. Hierop vernietigde het Hof van Justitie de Dataretentierichtlijn. Later besliste de Europese Unie om geen nieuwe wettelijke basis te maken en dit over te laten aan de lidstaten zelf. In latere arresten herhaalde het Hof van Justitie dat een ongedifferentieerde bewaarplicht verder ging dan strikt noodzakelijk. Het zette echter wel de deur open voor een meer gerichte bewaring van gegevens van bepaalde personen, plaatsen en tijdstippen (Tele2 Sverige, La Quadrature du Net). 

In navolging van Digital Rights Ireland, vernietigde het Belgische Grondwettelijk Hof in 2015 het op de Dataretentierichtlijn gebaseerde artikel 126 WEC op basis van dezelfde argumentering als het Hof van Justitie. In tegenstelling tot de EU besliste de Belgische wetgever om wel een nieuwe wettelijke basis te maken en in 2016 trad het nieuwe artikel 126 WEC in werking. De ongedifferentieerde bewaarplicht bleef echter wel bestaan.

De wetgever verantwoordt het behoud van de gecontesteerde plicht met betrekking tot personen, plaatsen en periodes met verschillende argumenten. Het beperken tot bepaalde plaatsen of personen zou volgens de wetgever een ernstige vorm van discriminatie en stigmatisering uitmaken. Daarnaast zou het geen nut hebben om enkel gegevens bij te houden van personen die reeds verdacht zijn, aangezien deze gegevens vaak net als een eerste stap gebruikt worden om verdachten op te sporen. Verder kunnen volgens de wetgever heel wat types criminaliteit niet beperkt worden tot een bepaald gebied. Tot slot argumenteert de wetgever dat de gegevens ook gebruikt kunnen worden om slachtoffers en getuigen te identificeren. Ook in vermissingszaken spelen telecommunicatiegegevens bijvoorbeeld een belangrijke rol.  

Vernietiging Dataretentiewet

In 2018 werd een vernietigingsberoep ingesteld tegen het nieuwe artikel 126 WEC. Op 22 april 2021 deed het Grondwettelijk Hof uitspraak in de zaak. Opnieuw besloot het Hof dat een algemene en ongedifferentieerde bewaarplicht zonder enige beperking een schending uitmaakt van het recht op privacy. Een regeling zou volgens het Hof een onderscheid moeten maken tussen de verschillende soorten gegevens, zodat de inmenging voor elke soort gegevens beperkt kan worden tot wat strikt noodzakelijk is. Het benadrukt dat een bewaringsplicht de uitzondering moet zijn en niet de regel. Volgens het Hof streeft een algemene en ongedifferentieerde bewaarplicht ruimere doelstellingen na dan de bestrijding van zware criminaliteit of de bescherming van de openbare veiligheid. Op basis van deze argumentatie besloot het Grondwettelijk Hof tot de vernietiging van artikel 126 WEC. Dit heeft tot gevolg dat de bewaarde gegevens wel nog gebruikt kunnen worden voor lopende onderzoeken, maar (voorlopig) niet meer in nieuwe onderzoeken.

Ondertussen heeft de Belgische wetgever een nieuw voorontwerp klaar. In dat voorontwerp richt de wetgever zich voor een gerichte bewaring veelal op een geografische afbakening op basis van twee criteria. Ten eerste worden zones met een hoog aantal gevallen van zware criminaliteit geviseerd. De criminaliteitsdrempel wordt vastgesteld op gemiddeld drie ernstige strafbare feiten per 1000 inwoners over een periode van drie jaar.  Voor de afbakening van zware criminaliteit verwijst de wetgever naar de lijst van artikel 90ter Sv. (misdrijven waarvoor een telefoontap mogelijk is). Deze lijst bevat echter meer dan 45 misdrijven. De wetgever hanteert hier dus een erg brede definitie van zware criminaliteit.  Ten tweede richt men zich op strategische zones. Dit zijn zones die vatbaar zijn voor zware criminaliteit (zoals stations, luchthavens, gevangenissen, hoven en rechtbanken) en zones waarin een ernstige bedreiging mogelijk is voor de vitale belangen van het land of de essentiële behoeften van de bevolking (zoals ziekenhuizen, snelwegen en parlementsgebouwen). Deze elementen kunnen echter erg ruim ingevuld worden, zodat uiteindelijk nog steeds een groot deel van het grondgebied onder de regeling valt. De ongedifferentieerde bewaring blijft in het nieuwe voorontwerp derhalve eerder de regel in plaats van de uitzondering. Het is dus maar de vraag of het nieuwe voorontwerp wel degelijk in een meer gerichte bewaring voorziet en daarmee zodoende beantwoordt aan de eisen van het Grondwettelijk Hof en het Hof van Justitie. 

Helena Dhossche is een masterstudente rechten aan KU Leuven. Ze schreef haar bachelorproef over de dataretentiewetgeving aan het Leuven Centre for Public Law onder de begeleiding van Eline Roofthooft.

 

English summary

In April 2021 the Belgian Constitutional Court annulled the legal obligation of telecommunication operators to retain the data of their customers. The law concerned laid down a general and undifferentiated data retention obligation: every communication of every costumer via all means of electronic communication had to be retained, without any differentiation concerning who these persons are, where they are or when they communicate. According to the Constitutional Court, this undifferentiated data retention exceeds the limits of what is strictly necessary and thus constitutes a violation of the right to privacy. In the meantime, the Belgian lawmakers made a new proposal. The question remains whether this new proposal meets the conditions set up by the court.


Helena DHOSSCHE, "Dataretentie: doet de wetgever het deze keer beter?", Leuven Blog for Public Law, 5 November 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/dataretentie-doet-de-wetgever-het-deze-keer-beter (geraadpleegd op 27 November 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.