Angst mag onze samenleving niet bepalen

Print Friendly, PDF & Email

Geconfronteerd met de coronacrisis en bang voor een pijnlijke dood door overbelaste ziekenhuizen, zagen allerlei maatregelen het licht. Raf Geenens en Stefan Sottiaux delen in deze blogpost hun zorgen voor de nevenschade en de langetermijngevolgen. Misleid door angst, dreigen we wakker te worden in een samenleving die we niet willen. Waar blijft de tegen-democratie? 

De coronacrisis toont het gelijk van Thomas Hobbes. De zeventiende-eeuwse filosoof beschreef hoe moderne burgers in de eerste plaats gedreven zijn door de angst voor een gewelddadige dood. Het wezen van de moderne samenleving moet niet gezocht worden in nobele idealen als vrijheid of gelijkheid, maar in een nooit eerder geziene voorrang voor het biologische overleven. Hobbes verklaart de logica van de moderne staat vanuit datzelfde motief. We onderwerpen ons aan de staat, omdat die ons fysieke voortbestaan garandeert. De staat mag alles doen wat daarvoor nodig is, zelfs onze vrijheden met voeten treden.

Dat is de logica die vandaag zichtbaar wordt. Vanwege het schrikbeeld van een pijnlijke dood voor de deuren van een volzet ziekenhuis, werd onze economie stilgelegd, de democratie gekortwiekt en werden grondrechten voor onbepaalde duur opgeschort. Dat alles in een mentaal klimaat dat weinig kritiek toeliet. Maar angst is een slechte raadgever. Nu de contouren van de postcoronasamenleving verschijnen, is het tijd om onze prioriteiten op orde te krijgen.

Patrouillerende drones

Eerst een voorbehoud. Dat de meeste maatregelen nodig en proportioneel waren, staat buiten kijf. Er waren weliswaar excessen, met de inzet van drones en warmte­camera’s tegen tweedeverblijvers als triest dieptepunt. Ook bij de wettelijke basis en de handhaving van sommige maatregelen kun je vraagtekens plaatsen. De begrippen ‘samenscholing’ en ‘noodzakelijke verplaatsing’ hebben duidelijk een andere betekenis in het Antwerpse of West-Vlaamse dialect. Maar grosso modo deed de overheid wat ze moest doen. Wat ons zorgen baart, zijn de nevenschade en de langetermijngevolgen.

Erg verontrustend is dat plots een nieuwe publieke cultuur is ontstaan. Het lijkt erop dat er geen schroom meer is om technologie en robots te gebruiken voor ordehandhaving. Maar willen we wel een publieke ruimte waarin voortdurend drones patrouilleren? Of denk aan de sociale aanpassingen. Weigeren een hand te schudden, gezichtsbedekkende kledij dragen: die handelingen werden tot voor kort afgekeurd of zelfs verboden wegens onverzoenbaar met onze manier van leven. Nu worden ze aangemoedigd of zelfs verplicht. In sommige contexten zijn daar goede redenen voor.

Maar willen we echt eindigen in een samenleving waarin iedereen elkaar van een afstand begroet, wantrouwig glurend over de rand van een lapje stof? Ook het gemak waarmee gesproken wordt over de ‘anderhalvemetersamenleving’, is tekenend. Mensen hebben nu al twee maanden niet meer samen gedanst en elkaar niet meer omhelsd. Wie denkt dat daar geen sociale kosten aan verbonden zijn, vergist zich. Het is opmerkelijk dat die veranderingen haast gedachteloos gebeuren en zonder publieke afweging van de nadelen.

Even zorgwekkend is het gemak waarmee de sociale gelijkheid tussen haakjes werd gezet. Zowat elk aspect van de lockdown trof de samenleving op ongelijke wijze. ‘Blijf in uw kot’ klinkt neutraal, maar in sociale appartementen zal met grote ogen gekeken zijn naar de beelden van verkavelingskinderen in zwembaden en op trampolines. Mondmaskers naaien, kinderen opvangen, thuisonderwijs geven: in principe kunnen mannen dat even goed als vrouwen, maar in de praktijk is vooral de druk op moeders erg hoog geworden. Het onderwijs heeft een digitale omslag gemaakt, maar het is hoogst onzeker of iedereen mee is. Worden die ongelijkheden een prioriteit bij de heropstart van de samenleving?

Waar is de ‘tegen-democratie’?

Bij dat alles valt de terughoudendheid van de democratische tegenmachten op. In crisistijd moet de regering daadkracht tonen. En dat experts de politici daarin bijstaan, is normaal. We zagen dat ook bij die andere grote dreiging: het terrorisme. Strenge en kordate maatregelen zagen het licht, vaak op aansturen van de veiligheidsdiensten. Maar wat een gezonde democratie kenmerkt, is de reactie die volgt uit de samenleving: mensenrechtenactivisten kruipen op de barricades, kritische journalisten leggen overijverige beleidsmakers het vuur aan de schenen en de rechterlijke macht grijpt in wanneer politici het te bont maken.

We veralgemenen, maar we zagen vooralsnog weinig van die ‘tegen-democratie’. De media leken de bedreiging voor de rechtsstaat niet te zien en versterkten zelfs de indruk dat het woord van wetenschappers wet is. Veelzeggend is ook de uitspraak van de Raad van State. Op de vraag of het onderscheid tussen vakhandelaars en doe-het-zelfzaken geen discriminatie is, was het antwoord dat de minister beschikt ‘over de meest ruime discretionaire beoordelingsbevoegdheid’. Dat is vakjargon voor: doe maar!

De bescherming van het leven is een belangrijke, maar niet de enige taak van de overheid. Als we niet blijvend geregeerd willen worden door angst, dan zal de tegen-democratie alert moeten zijn. Nu de regering alles heeft gedaan om onze gezondheid te garanderen, is het tijd om los te komen uit de greep van de angst en na te denken over wat hierna komt.

Raf Geenens is hoofddocent ethiek en rechtsfilosofie aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte.

Stefan Sottiaux is hoogleraar grondwettelijk recht verbonden aan het Leuven Centre for Public Law en advocaat bij Demos Public Law.

Een eerdere versie van deze post verscheen in De Standaard.


R. GEENENS, "Angst mag onze samenleving niet bepalen", Leuven Blog for Public Law, 29 May 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/angst-mag-onze-samenleving-niet-bepalen (geraadpleegd op 26 November 2020)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.