Aansprakelijkheid voor olieverontreiniging: een echte bombShell?

Print Friendly, PDF & Email

 

Shell is aansprakelijk voor olielekken in Nigeria, zo oordeelde het gerechtshof van Den Haag op 29 januari 2021. De landbouwers die dertien jaar geleden een rechtszaak aanspanden, hebben recht op schadeloosstelling. De uitspraak is een symbolische overwinning van David tegen Goliath op het vlak van milieuaansprakelijkheid. Toch legt de rechtszaak ook een aantal juridische pijnpunten bloot.

De Nigerdelta is één van de meest vervuilde gebieden ter wereld. Decennialang al zijn er in dit olierijke gebied op regelmatige basis olielekken. Dertien jaar geleden spanden enkele Nigeriaanse landbouwers in Nederland met de hulp van de milieuorganisatie Milieudefensie een rechtszaak (in drie delen) aan tegen Shell Nigeria, de grootste ontginner van olie in Nigeria, en moederonderneming Royal Dutch Shell. Tussen 2004 en 2007 hadden de landbouwers schade geleden door het lekken van oliepijpleidingen nabij de dorpen Oruma en Goi en door het lekken van een olieboorput in het dorp Ikot Ada Udo. De gelekte olie had hun landbouwgronden en visvijvers verontreinigd. Voor die schade eisten de landbouwers schadeloosstelling. Hun verwijt klonk dat Shell (zowel moeder- als dochteronderneming) zijn infrastructuur gebrekkig had onderhouden en niet snel en doortastend genoeg had gereageerd op de verontreiniging. Ook eisten zij dat Shell maatregelen zou nemen om herhaling van de lekken te voorkomen.

Shell Nigeria werd aansprakelijk gesteld op basis van het Nigeriaanse regime van risicoaansprakelijkheid dat rust op de licentiehouder van een lekkende oliepijpleiding. Shell Nigeria kon zich enkel bevrijden van zijn aansprakelijkheid indien het kon bewijzen dat sabotage aan de oorzaak lag van de lekken. De bewijsstandaard daarvoor ligt hoog. Het gerechtshof acht sabotage niet bewezen bij de lekken in Oruma en Goi, maar wel bewezen bij het lekken van de olieboorput in Ikot Ada Udo. In dat laatste deel van de zaak buigt het gerechtshof zich nu over de vraag of Shell Nigeria nog op een andere manier aansprakelijk kan worden gehouden. Het gerechtshof onderzocht ook de mogelijke aansprakelijkheid van de Nederlandse moederonderneming Royal Dutch Shell. Die moederonderneming is niet aansprakelijk voor de olielekken, maar moet wel een lekdetectiesysteem op een oliepijpleiding installeren op basis van een zorgvuldigheidsplicht ten opzichte van de lokale bevolking.

Schadeloosstelling

De strijd van de landbouwers is echter nog niet meteen ten einde. Nu hun principiële recht op schadeloosstelling door Shell Nigeria vaststaat, volgt nog een debat over de omvang daarvan. Er staan daarbij nog enkele hindernissen tussen hen en een rechtvaardige schadeloosstelling. Ten eerste voerde Shell eerder al saneringswerken uit op de gronden van de landbouwers. Daarmee heeft Shell wel aan zijn wettelijke saneringsplicht voldaan, maar daarmee leent de grond zich nog niet per se tot landbouwactiviteiten. De bodem is immers ‘ecologisch gestrest’, wat onder andere betekent dat de grond een laag zelfreinigend vermogen heeft. Aangezien ecologische stress een heel breed begrip is, en in sommige gevallen ook relatief mild, moet verder feitelijk onderzoek nog uitwijzen of die stress wel degelijk als juridische schade in aanmerking kan worden genomen.

Ten tweede rijzen er vragen naar de vele gronden en natuurbestanddelen in de omgeving die ook getroffen werden door de lekken, maar niet aan de landbouwers toebehoren. Vele milieubestanddelen behoren immers aan niemand toe (res nullius) of ze behoren toe aan de gemeenschap (res communes). Aangezien de schade ‘eigen’ moet zijn aan de eisers, kunnen de landbouwers daarvoor in principe geen schadevergoeding krijgen. Wel kunnen zij proberen aantonen dat ze eigen morele schade (zoals solastalgie) lijden door de verontreiniging van hun omgeving. Het ontbreekt rechters echter aan een juridisch kader om deze schade te beoordelen, waardoor de vergoeding doorgaans laag ligt.

Ten derde staat de rechter nog voor een complexe begrotingsoefening wanneer hij schadeloosstelling toekent voor de schade aan  milieubestanddelen. Het is immers niet eenvoudig om milieuschade numeriek uit te drukken, omdat er verschillende invalshoeken voor de waardering ervan mogelijk zijn. De rechter kan hierbij rekening houden met de kosten van verdere sanering, de fluctuatie in de marktwaarde van de woningen of biologische inzichten over de waarde van de natuurbestanddelen.

Het debat over de uiteindelijke schadevergoeding is echter niet de enige onzekerheid die naar boven komt in dit arrest.

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Royal Dutch Shell wordt aansprakelijk gehouden op basis van de Vedanta-toets, die uit de Engelse common law stamt. Die regel luidt als volgt: als de moeder weet of behoort te weten dat haar dochter onrechtmatig schade aan derden toebrengt in een context waarin de moeder zich met de dochter bemoeit, dan rust op de moeder jegens die derden een zorgvuldigheidsplicht om in te grijpen. Wat betreft de reactie op het ontstane lek in Oruma, kwam en komt Royal Dutch Shell die zorgvuldigheidsplicht niet na. Daarom beveelt de rechtbank aan Shell om een automatisch lekdetectiesysteem te installeren om een vlottere reactie op het ontstaan van lekken mogelijk te maken.

Deze uitspraak is zo een belangrijke symbolische overwinning op het vlak van maatschappelijk verantwoord ondernemen, omdat een (multinationale) moederonderneming zélf aansprakelijkheid oploopt naast en onafhankelijk van de dochteronderneming. Wel impliceert het gebruik van de Vedanta-toets een hindernis voor die aansprakelijkheid. Door een ‘context waarin de moeder zich met de dochter bemoeit’ te vereisen, zou het voor een moederonderneming interessant kunnen zijn om een afzijdige houding aan te nemen ten opzichte van de concrete uitwerking van de operationele activiteiten van een dochter. Hoe minder kennis van zaken, hoe kleiner de kans op aansprakelijkheid. Om dergelijke incentives te vermijden, pleiten wij voor een ruime interpretatie van de Vedanta-toets in toekomstige zaken, waarbij de moeder ook aansprakelijk kan worden gehouden wanneer zij redelijkerwijze op de hoogte behoorde te zijn van de mogelijk schadeverwekkende activiteiten van haar dochter. Zo ontsnapt een gedesinteresseerde en terughoudende moedervennootschap niet zomaar aan de aansprakelijkheid.

Ondanks het feit dat het arrest dus een belangrijke stap voor het leerstuk milieuaansprakelijkheid, brengt het voor de grondige lezer een aantal juridische pijnpunten aan het licht. Het arrest is dus allerminst een reden voor juristen om zelfvoldaan achterover te leunen, maar integendeel een aansporing om verder te borduren aan het belangrijke leerstuk van milieuaansprakelijkheid. Dat is eens te meer zo nu Shell beroep heeft aangetekend tegen het arrest. De eindbeslissing ligt nu bij de Hoge Raad.

Christopher Borucki is assistent aan het Instituut voor Verbintenissenrecht van de KU Leuven, UHasselt en aan het Leuven Centre for Public Law.

Simon Van Eekert is onderzoeksmasterstudent aan de faculteit rechtgeleerdheid van de KU Leuven.

Deze blogpost bouwt voort op een eerdere bijdrage in De Juristenkrant (2021, afl. 424, 10-11) van beide auteurs, waarin bijkomende aspecten en bedenkingen aan bod komen.


Christopher BORUCKI & Simon VAN EEKERT, "Aansprakelijkheid voor olieverontreiniging: een echte bombShell?", Leuven Blog for Public Law, 11 May 2021, https://www.leuvenpubliclaw.com/aansprakelijkheid-voor-olieverontreiniging-een-echte-bombshell (geraadpleegd op 24 July 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.