3 december: een uitnodiging om collectief na te denken over handicap

Print Friendly, PDF & Email

Al bijna 30 jaar lang vieren de Verenigde Naties op 3 december de Internationale Dag voor personen met een handicap. Deze dag vormt de gelegenheid bij uitstek om de uitgangspunten en beginselen van het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (VRPH) opnieuw te bevestigen, waaronder gelijkheid, autonomie, inclusie en participatie.

Het Verdrag claimt dezelfde rechten voor mensen met en zonder handicap, met een eenvoudige en eenduidige onderliggende gedachte: personen met een handicap zijn mensen zoals alle anderen; zij hebben dus evenzeer het recht autonoom te kunnen leven en op gelijke voet met alle anderen deel te nemen aan een inclusieve samenleving.

Deze dag biedt ook een gelegenheid om de veelheid en diversiteit van handicapsituaties te onderstrepen die onder het Verdrag vallen. Van autisme en doofheid, over psychische stoornissen, dyslexie en obesitas, tot de gevolgen van kanker: er zijn letterlijk talloze “langdurige fysieke, mentale, intellectuele of zintuiglijke beperkingen die hen in wisselwerking met diverse drempels kunnen beletten volledig, effectief en op voet van gelijkheid met anderen te participeren in de samenleving” (art. 1, lid 2 VPRH). De (gebouwde) omgeving, stigmatisering, een gebrek aan ondersteuning, (bewust of onbewust) discriminerend gedrag, enz. zijn allemaal barrières die een persoon in een handicapsituatie kunnen plaatsen.

Tot slot is deze dag een goed moment om eraan te herinneren dat het VRPH niet beperkt is tot richtlijnen of andere vrijblijvende aanbevelingen: het is een juridisch bindend verdrag dat rechten vastlegt voor de begunstigden en dat verplichtingen oplegt aan de 182 partijen die zijn overeengekomen om het te implementeren, waaronder de Europese Unie en België.

De toepassing van het VRPH in België: schaduwzones en uitdagingen

Feit blijft dat dit verdrag nog altijd te weinig bekendheid geniet bij de verschillende Belgische overheden, die er niettemin sinds 1 augustus 2009 door gebonden zijn. Het wordt in het beste geval ingeroepen voor en door bepaalde rechtbanken en hoven in hun beslissingen – of door andere overheden ter ondersteuning van het beleid dat zij voeren – zonder dat noodzakelijkerwijs de boodschap van het verdragssysteem volledig wordt begrepen, laat staan de uitdagingen en spanningen die het genereert in het internationale mensenrechtenlandschap.

De boodschap van het Verdrag is ook niet altijd gemakkelijk te ontcijferen. Het is evenmin steeds eenvoudig om het Verdrag te verzoenen met de vereisten van andere internationale verdragen die bindend zijn voor België, zoals het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens (EVRM). Het VRPH stelt ons dus voor een heel aantal belangrijke vragen.

Moeten we bijvoorbeeld – volgens de tekst en bedoeling van het VRPH – afzien van alle maatregelen waarin personen met een handicap vertegenwoordigd worden door derden of moeten we ‘slechts’ proberen om zoveel mogelijk voorrang te geven aan ondersteuningsmaatregelen voor personen met een handicap, zonder dat dat vertegenwoordiging uitsluit?

Moeten we elke vorm van collectieve en ‘gesegregeerde’ zorg op basis van een handicap veroordelen (zoals bijzonder onderwijs, ‘beschutte werkplaatsen’, opvang- en huisvestingsdiensten, aangepast werk of internering) of vereist het Verdrag net dat we weliswaar voorrang geven aan inclusie, maar dat we er tegelijkertijd voor zorgen dat er voldoende institutionele voorzieningen worden gehandhaafd en van binnenuit worden herzien voor degenen die dat willen of nodig hebben?

Waar moet het evenwicht worden gelegd tussen enerzijds de verplichting tot (een geleidelijke verwezenlijking van) universele toegankelijkheid voor eenieder en anderzijds de (onmiddellijke) verplichting tot redelijke aanpassingen die zo nauw mogelijk afgestemd moeten zijn op de individuele behoeften van de persoon met een handicap?

‘De belangrijkste arresten inzake handicap’

Veertig auteurs van zeven Belgische universiteiten en de dienst handicap van (het interfederale gelijkekansencentrum) Unia – dat belast is met de bescherming, de promotie en de opvolging van de uitvoering van het VRPH – hebben getracht een antwoord te geven op deze en vele andere vragen in een recente bundel: Les grands arrêts en matière de handicap / De belangrijkste arresten inzake handicap.

In totaal bevat het boek 30 commentaren op gerechtelijke beslissingen – en soms ook adviezen – met betrekking tot negen thema’s: handicap binnen de rechtsbronnen; de definiëring van handicap; handicap en (menselijke) waardigheid; handicap en gelijkheid; handicap en handelingsbekwaamheid; handicap en individuele autonomie; handicap en sociale participatie; handicap en privacy; en handicap en plaatsen van vrijheidsberoving. Het boek omvat ook algemene conclusies die uitvoerig ingaan op de lessen die getrokken kunnen worden uit de bijdragen als geheel.

Net zoals de Internationale Dag voor personen met een handicap wil dit boek, op nationaal niveau, meer zichtbaarheid geven aan de vragen die ‘handicaps’ stellen aan de samenleving als geheel en wil het ook uitnodigen om hier grondig(er) over na te denken. Het boek doet dit door aan te zetten tot juridische reflectie. Het vertrekt hierbij van rechterlijke beslissingen die tot nu toe nooit gesystematiseerd werden samengebracht of becommentarieerd en die met elkaar gemeen hebben dat zij raken aan de fundamentele rechten van personen met een handicap – met name die welke in de VRPH zijn verankerd. Met het boek is die reflectie uiteraard geenszins voltooid of afgerond. Het wil  een bijdrage aan die reflectie leveren vanuit een specifiek perspectief, namelijk een overwegend juridisch perspectief dat enerzijds academisch en anderzijds meer praktijk- en ervaringsgebaseerd (Unia) is. Dat perspectief heeft onvermijdelijk zijn grenzen.

Als de Coronacrisis echter iets heeft aangetoond, dan is het dat er nooit genoeg stemmen kunnen zijn (vanuit de overheid, verenigingen, activisten, de academische wereld, etc.) om het bewustzijn te verhogen van de noodzaak om zelfs (of net ‘vooral’) in tijden van crisis, zelfs in een ‘noodtoestand’, aandacht te hebben voor ‘handicaperende’ situaties in al hun diversiteit.

Blogreeks naar aanleiding van het boek

Om voor de lezers van deze blog alvast een inkijk te geven in enkele bijdragen aan het boek en om die bijdragen ook meteen toegankelijker te maken voor een groter publiek, kruipen enkele auteurs de volgende weken in hun pen voor een specifieke blogreeks naar aanleiding van het boek. Daarbij mag de lezer zich aan bewerkingen en uitwerkingen verwachten van thema’s die in het boek worden behandeld worden.

Laat ook dit weer een voortzetting vormen van de niet – en allicht nooit – voltooide denkoefening rond handicap en het VRPH.

Isabelle Hachez en Jogchum Vrielinkzijn professoren aan de Université Saint-Louis – Bruxelles. Beiden zijn verbonden aan het Centre Interdisciplinaire de Recherches en droit Constitutionnel et administratif (CIRC).

Ze zijn co-editors van Les grands arrêts en matière de handicap / De belangrijkstse arresten inzake handicap (Larcier, 2020).


Isabelle HACHEZ & Jogchum VRIELINK, "3 december: een uitnodiging om collectief na te denken over handicap", Leuven Blog for Public Law, 3 December 2020, https://www.leuvenpubliclaw.com/3-december-een-uitnodiging-om-collectief-na-te-denken-over-handicap (geraadpleegd op 21 October 2021)

Any views or opinions represented in this blog post are personal and belong solely to the author of the blog post. They do not represent those of people, institutions or organizations that the blog or author may or may not be associated with in professional or personal capacity, unless explicitly stated.
Any views or opinions are not intended to malign any religion, ethnic group, club, organization, company, or individual.
All content provided on this blog is for informational purposes only. The owner of this blog makes no representations as to the accuracy or completeness of any information on this site or found by following any link on this site.
The owner will not be liable for any errors or omissions in this information nor for the availability of this information. The owner will not be liable for any losses, injuries, or damages from the display or use of this information.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

We reserve the right to refuse, without any correspondence or notification, the publication of comments, for example, due to an insufficient link with the blogpost.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.